केन्द्रीय अंग्रेजी विभागको आगो

पद्मप्रसाद देवकोटा

    बुधवार असार १९, २०५९ का दिन एम.ए. अंग्रेजी प्रथम वर्षको परीक्षाफलबाट असन्तुष्ट विद्यार्थी समूहले त्रिभुवन विश्वविद्यालयको केन्द्रीय अंग्रेजी विभाग, कीर्तीपूरमा तोडफोड गरी आगो समेत लगाए । त्यस पछि उनिहरुले त्रि.वि.वि.का हाकीमसमक्ष प्रकाशित नतिजामा पुनर्विचार गरिदिन आग्रह गर्दै अन्य कतिपय मध्ये पठनपाठन सुचारु हुनु पर्ने र विभागमा प्राध्यापकले विद्यार्थीको पढाइमा बाधा पुग्ने गरी बाहिर अध्यापन गर्न नपाउने मागहरु राखे (कान्तिपुर असार २१, २०५९) । यी बाहेक असार २० को विद्यार्थीको "अपिल" अनुशार "शिक्षक शिक्षीकाहरुले कक्षाकोठामा देखाउँदै आएको अहँ, तथा पूर्वाग्रही भनाईको वारेमा स्पष्टीकरण दिनुपर्ने" माग पनि छ । मलाई यस तेस्रो मागको अर्थ खुलेको छैन । त्यसैले म यसको बारेमा चर्चा गर्न असमर्थ छु । छोटकरीमा यिनै विद्यार्थीहरुको विज्ञप्तिको आधारमा उनिहरुको प्रमुख गुनासो थियो, केन्द्रीय अंग्रेजी विभागका शिक्षकहरुले आई.ए.सि.ई.आर.मा पैसा कमाउन गएर विभागका विद्यार्थीहरुलाई "सुनियोजीत षडयन्त्र" गर्दै फेल गराएर एम.फिल.मा भर्ना गराउने उद्देश राखेका हुन् ।
    जहाँसम्म प्राध्यापकहरुको कुरा आउँछ, विद्यार्थीले माग राख्ने क्रममा (मैले नबुझेको तेस्रो आरोप बाहेक) विभागलाई दुइवटा मुख्य आरोप लगाएका छन् । यी दुवै आरोपहरुका जवाफ कक्षामा पढ्न आइरहने विद्यार्थीहरुलाई नै थाहा छ । विभागको सुचारु पठन पाठनको पुष्टी गर्दै विभागिय प्रमुख स्वयंले असार २७, २०५९ को कान्तिपुरलाई "विभागका शिक्षक वर्गको उत्तरदायित्व र जिम्मेवारीमा एकरत्ती पनि आशंका गर्न नमिल्ने" बताउदै भन्नु भएको छ, "विद्यार्थीको पढाइमा बाधा गरेर एकजना शिक्षक पनि बाहिरी काममा लागेका छैनन् ।" त्रि.वि.वि.का उपकुलपतिले असार २६ गतेको बुधबारले "विश्वविद्यालयका प्राध्यापकहरुले बाहिर पढाउने गरेकोले परीक्षाफल विग्रेको विद्यार्थीको आरोप छ नि?" भनेर सोधेको प्रश्नको जवाफ यसरी दिनु भएको छ, "त्यो झुट्ठा कुरा हो । पढ्ने बेलामा नपढ्ने अनि अरुलाई आरोप लगाउने? यहाँको कुनै प्राध्यापकले पढाई बिगार्ने गरी बाहिर पढाउनु भएको छैन । यहाँ क्लास नभएको बेला बाहिर पढाउनु स्वाभाविक हो ।" यसको लगत्तै पछि अमरराज जोशी आइ.ए.सि.ई.आर.को प्रिन्सिपल भएर काम गरेको कुरा उठेको छ । तर जोशीले एक वर्षे वेतलवी विदा लिएर यस नीजि संस्थामा प्रिन्सिपल बन्नु भएको तथ्यप्रति भने आरोप लगाउनेहरु अनभिज्ञ रहेको कुरा स्वयंसिद्ध छ ।
    विभिन्न निकायहरुबाट केन्द्रीय अंग्रेजी विभागमा भएको तोडफोड र आगजनीको न्यायोचित निन्दा र भत्र्सनाहरु पत्रपत्रीकाहरुमा छापिदै पनि आएका छन् । २०५९ असार २१ गतेको कान्तिपुरले आफ्नो सम्पादकीयमा यस्तो व्यबहारको घोर निन्दा गर्‍यो । त्यस पछि नेपाल विद्यार्थी संघ र अनेरास्ववियुले तथा प्राध्यपक संघले पनि यस्तो क्रियाकलापको निन्दा र भत्र्सना गरे । असार २६ गते विभागले आफ्नो वक्तव्य मार्फत यस आपराधिक कार्यको भत्र्सना गर्दै दोषीमाथि कारवाहीको माग गर्‍यो । विभागमा आगो लगाउने काम अपराध हो भन्ने कुरामा कसैको दुइ मत भएन, तर अपराधिलाई सजाय दिने कुरा भने आजसम्म पनि विरालोको घॉटीमा घण्टी झुण्डाउने कथा भएको छ । यसको प्रमुख कारण यस देशको प्रदुषित राजनैतिक अवस्था हो जसले देशको न्यायपालिका असक्षम र दुर्बल तुल्याएको छ भन्ने कुरामा म विश्वस्त छु ।
    एकातिर यसरी सवैतिरबाट यस आपराधिक कार्यको घोर भत्र्सना भएको छ भने सम्बन्धित धेरैले केन्द्रीय अंग्रेजी विभागका शिक्षक तथा विद्यार्थी दुवैको शैक्षिक अनुष्ठानप्रति विवश भएर प्रश्न उठाउन बाध्य भएका छन् । एकातिर विद्यार्थीले शिक्षकलाई विभिन्न गलत आरोप समेत लगाएर वक्तव्यहरु प्रकाशमा ल्याएका छन् भने अर्कोतिर शिक्षकहरु पनि अगिल्लो दिनसम्म आफूले कक्षामा पढाइरहेका विद्यार्थीहरुबाट यस्तो फजुल र अप्रत्यासित घटना घटेकोमा दुखी र स्तब्ध छन् । भौतिक संरचना खाग भएकोले भन्दा विशेषज्ञ बन्ने तहका विद्यार्थीको अविवेकी आचरणले उनिहरुको मनमा अझ ठूलो चोट लगाएको छ । उनिहरु आफैंसँग प्रश्न गर्दैछन्, "यस्तो सुनियोजित तवरले विभागका केही शिक्षकहरुलाई मात्रै छानेर पीत पत्रकारीता मार्फत समेत किन चरीत्र हत्या गरिंदै छ ? यसरी यौटै विभागभित्र कोही देवता र देवी कहलिने र कोही व्यापारी प्राध्यापक भनी चिनिन जाने वातावरणको सिर्जना कहाँबाट भयो ?" यसको जवाफ अत्यन्तै आवस्यक छ ।
    यो प्रश्न यसै उठेको छैन । विद्यार्थीको प्रेस विज्ञप्तिको भाषा हेरौं, "हामीले भन्दै आएको एम.फिल. कलेज जहाँ जुन सुकै विषयमा स्नातक गरेको भए पनि अंग्रेजीमा एम.ए. गर्न पाउने व्यवस्था जुन यस त्रिभुवन विश्वविद्यालयका ऐनको खिलाफमाछ शिक्षकहरुको त्यस प्रतिको अत्याधिक लगावका कारण दूरावस्थामा पुगेको यस अंग्रेजी केन्द्रीय विभागको शैक्षिक स्थितिको विरोध गर्ने विभागिय प्रमुख एवं शिक्षाविद प्रा.डा. अभि सुवेदी स्वयं निरिह भई टुलुटुलु हेरेर बस्नु हामी सवैका लागि दुर्भाग्यपूर्ण कुरा हो ।"  कुनै पनि नयाँ प्राज्ञिक वा संरचनात्मक कार्यको शुरुमा विरोध आउनु स्वभाविक हो । केही वर्ष अगाडि केन्द्रीय अंग्रेजी विभागले एम.फिल. प्रोग्राम संचालन गर्न मानविकी डीन कार्यालयमा निवेदन हाल्दा यौटा मात्र विभागमा एम.फिल. खोल्न नदिने कुरा भएको थियो र आजसम्म अरु कुनै विभाग यस्तो प्रोग्राम खोल्न तयार छैनन् । त्रि.वि.वि.ले एम.फिल खोल्न मानेको भए आज आएर विभागीय प्रमुख निरीह भई टुलुटुलु हेर्न बाध्य हुने थिएनन् होला ।
    यसै गरी नेपाल अमेरीका इन्टरडिसिप्लिनरी स्टडिज खोल्ने सन्दर्भमा लामो मानसिक यातना पश्चात मैले मानविकीका डीन प्रा.डा. त्रिरत्न मानन्धरज्यूलाई यो प्रोग्राम खोल्न नपाए अन्यत्र लगेर खोलिने छ भनेर धम्काउन परेको थियो । यस्ता प्राज्ञिक क्षेत्रका मानसिक यातना हामीले अरु पनि भोगी आएका छौं । कसको निम्ति ? विद्यार्थीहरुले विभागले दिएको एम.ए.ले भन्दा बढी ज्ञान हासिल गर्ने अवशर पाउन भनेर । प्राज्ञिक क्रियाकलापको विरोध हामीलाई सँधै असह्यनै हुनेछ ।
परीक्षाफलबाट असंतुष्ट विद्यार्थीलाई धेरै कुरा बुझाउन पर्ने स्थितिमा विभागीय प्रमुख अभि सुवेदीजीले यौटा कुरा नभन्नु भएको भए राम्रो हुने थियो । उहाँले परीक्षा बल्खुले हेर्छ, विभागको यसमा कुनै हात हुँदैन भन्नु भएको कुरा अखबारमा पढदा सवैको जानकारीको निम्ति त्रि.वि.वि.को नियमको चर्चा गर्न मन लाग्यो । यस नियम अनुशार कुनकुन शिक्षकलाई प्रश्नपत्र बनाउन दिने, कसलाई प्रश्नपत्रको मोडरेशन बोर्डमा राख्ने, कसलाई कापि जाच्न दिने, कसलाई स्क्रूटिनी बोर्डमा राख्ने जस्ता कुरा विभागीय प्रमुखले बल्खुस्थित परीक्षा नियन्त्रकको कार्यालयलाई शिफारीस गर्ने हो । त्यस कार्यालयले विभागीय प्रमुखको शिफारीसमा शिक्षकहरुलाई परीक्षा सम्बन्धि विभिन्न काममा नियुक्ति दिन वा नदिन सक्छ । शिफरीसलाई नियुक्ति मान्न मिल्दैन । यसैले पनि विद्यार्थीको जाँचमा विभागको हातै हुँदैन भन्नु पनि सरासर गल्ती ठहर्छ । बरु उहाँले आफूले परीक्षाको काम विभागको तर्फबाट राम्ररी हेरेको र यहाँ ूसुनियोजित षडयन्त्रू को सम्भावना नरहेको बताउन सक्नु पर्दथ्यो ।
तर हामी विद्यार्थीले भन्दै हिंडेका कुराहरुमा विश्वास गरेर विभागीय प्रमुख अभि सुवेदीजीको प्राज्ञिक प्रतिभा, प्रशासनिक दक्षता र नैतिक गरिमा उपर तर्कशून्य नजर उठाउन पनि चाहादैनौ । विद्यार्थीहरु त भन्छन् नै, उहाँले उनीहरुलाई जाँचको नतीजा हुनु भन्दा अगाडिदेखिनै "यसपाली तिमीहरुको कापि गलत शिक्षकहरुकहाँ गएको छ," "यसपाली तिमीहरुलाई गिनी पिग बनाइएको छ, तिमीहरु धेरै फेल हुन्छौ," "यसपाली तिमीहरु धेरै फेल भएका छौ," र "मलाई साथीहरुले धोका दिए," इत्यादि । उहाँले विद्यार्थीहरुसँग यस्ता भ्रम उत्पन्न गराउने कुरा अवश्य गर्नु भएन भन्ने विश्वास गर्न चाहान्छौ । तर उहाँले विभागको सहकर्मी श्रीमति गीता खड्का जसले यस वर्षको कापि जाच्नु भएको थिएन उहाँलाई विद्यार्थीले नम्बर थोरै दिएर फेल गराएको आरोप लगाउँदा पनि "गीताले कापि जाचेको छैन" नभनिदिंदा कताकता आवश्यक र अनावश्यक शव्दहरुको भूमरीमा उहाँ हराउनु भएको त होइन भन्ने पनि लाग्दछ ।
    हो, गत सालदेखि विद्यार्थीको चापको कारणले केन्द्रीय अंग्ेरजी विभागले विभिन्न क्याम्पसमा अंग्रेजी एम.ए. तहमा पनि पढाउने शिक्षकहरुलाई कापि जाच्न तालिम दिएर उनीहरुलाई पनि एम.ए. को कापि परीक्षणमा संलग्न गराएको हो । नत्र त परीक्षकको खतरानक कमी भइसकेको थियो । यस पालिको विद्यार्थीको विज्ञप्तिमा विभागले आफूले लिन सक्ने भन्दा बढी भर्ना गरेको भनी आरोप लगाएको छ । हुन पनि २०५८ सालको प्रथम वर्षमा ४६७ विद्यार्थी र २०५९ को भर्नामा लगभग ६७० विद्यार्थी भर्ना लिइएको छ । यसको दुइवटा कारण छन् । पहिलो हो, ज्यान कि शिक्षा भन्ने विद्यार्थीलाई विभागीय प्रमुखले शिक्षा दिन चाहनु । दोस्रो कुरा हो, अगाडि पनि विभागले अनियन्त्रित संख्यामा विद्यार्थी भर्ना रोक्ने प्रयास गर्दा विद्यार्थी यूनियनले आपत्ति जनाएर पढ्न चाहाने जतिलाई पढाउन पर्छ भन्ने जिद्दी गर्नु जसको नतीजा स्वरुप विभागका सवै प्राध्यापकले राजीनामा दिएका थिए । यसपालि त हामीले उपकुलपतिज्यूसँग विद्यार्थी संख्याको कोटा निर्धारण होस् भनी माग पनि राखिसकेका छौं ।
    मेरो नीजि अनुभवमा केन्द्रीय अंग्रेजी विभागका संपूर्ण शिक्षक साथीहरु प्राज्ञिक उत्कर्षणको निम्ति दिलोज्यान कर्मठ र निष्ठावान हुनुहुन्छ । प्राज्ञिक कुशलता र प्रशासनिक शिल्प बराबर डाक्टर ज्याकल र मिष्टर हाइड जस्ता विभाजनमा पर्दछन् । सवै प्राज्ञिक व्यक्तित्वहरुको अभिव्यक्ति स्तरको यौटै उँचाई हुँदैन । प्राज्ञिक यात्रामा कोही अगाडि र कोही पछाडि भइहाल्दछन् । तर असफलताले जन्माएको आक्रोश सेलाए पछि विद्यार्थीहरुले पनि पक्कै बुझ्ने छन् कि गुरुहरुको उनीहरुप्रतिको भावना असंख्य सकारात्मक, न्यानो र मीठासपूर्ण थियो । आसा गरौं, असमझको बदली क्षण फारेर फेरी पनि घाम लाग्ने छ ।
    र अन्त्यमा साहित्यको विद्यार्थीको नाताले मैले नबुझेको यौटा प्रश्न राखिहालौं । के कुनै प्राध्यापक जो आजीवन धन र ख्यातिको वेवास्ता गर्दै विश्वविद्यालयको यौटा सानो विभागमा प्राज्ञिक उत्कर्षणको लागि दिलोज्यान प्रयत्नरत छ, जसको एक्लो प्रयासले विभागमा पुस्तकालय बन्यो, कम्प्यूटर, भिडियो, क्यामरा, टेलिभिजन, डेक, इन्टर्नेट र फोटोकपि मेशिनहरु आए, जसले विभाग भित्र मात्र नभएर देशभरीका क्याम्पसहरुमा तालीम दिन विशेषज्ञहरुको टोली लिएर हजारौं पटक ओहोर दोहोर गर्‍यो, जसले नेपाल भित्र अंग्रेजी शिक्षामा पढाई हुने संपूर्ण पाठ्क्रमलाई समकालीन, उपयोगी र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको बनायो, जसको सल्लाहा विभिन्न शिक्षण संस्थाहरुलाई निरन्तर आवश्यक भइरहेछ, जो आज पनि अमेरीका तथा एशियाका विभिन्न वरीष्ठ प्राध्यपकहरुसँग मिलेर विश्वमै प्रथम बार परिकल्पित पुस्तकको सम्पादन मण्डलमा नेपालको नेतृत्व गर्दै कार्यरत छ, जसको प्राज्ञिक क्षमताको कदर विश्वकै ख्यातिप्राप्त विव्दानहरुबाट भएको छ, त्यो व्यक्ति आज नेपालमै "व्यापारी प्राध्यापक"को सूचिमा गनिनु गन्धे मानसिक परंपरा चिरायु रहेको प्रमाण हो कि होइन ? यो हाम्रो दुर्भाग्य हो कि राम्रो काम गर्ने अनेकौंले झैं प्रा.डा. श्रीधर लोहनीज्यूले पनि बराबर यस्ता विवेकहीन "कदर" पाउनु भएको छ ।
    कहीले काहीँ ता मन उल्टो बहँदो रहेछ । विदेशमा बस्ने अवशर एक पटक मात्र आएन । पैसा कमाउने अवशरहरु अझै प्रशस्त छन् । पत्रकार किन्न सके, पुरष्कार किन्न सके, पद किन्न सके, हामीलाई नपुग्ने के छ र ? तर साहित्य पढेर संवेदना चर्कियो मात्र, मानिस हुन छाड्न सकिएन । नैतिक चेतनाले आदर्शप्रति उन्मुख राखिराख्यो । यसैले त युग सुहाँउदो बन्न सकिएन । हामी बिकेनौं किनभने आफूलाई बेच्न चाहेनौं । यसमै हाम्रो गौरव छ ।

कान्तिपुर दैनिक बुधबार साउन १५, २०५९ (जुलाई ३१, २००२) मा छापिएको ।

एक्लो चिन्तन

पद्म देवकोटा

भीडमा मिसिन नचाहानु कायरता होइन, प्रवृत्ती हो । भीडले व्यक्ति भन्दैन; व्यक्ति भीडमा सजिलै हराउँछ । भीडले समूहको बलमा मूल्य, मान्यता, विवेक, तर्क, लाज सबै हराउँछ किनभने भीडको अन्तस्करण हुँदैन । भीडले लिएको निर्णय जिम्माविहीन र तत्कालै कार्यान्वयन हुने खालको हुन्छ । यसलाई न कानुनको आवश्यकता छ, न त्रास । भीड सजिलै उत्तेजित भइदिन्छ, यसको प्रत्येक दावी समूहको दवाबले सत्य नै कहलिन्छ, यसको आचरण सभ्यता–निर्मित कानुनभन्दा सँधै माथि रहिदिन्छ । भीडको नेताले सेतोलाई कालो हो भनेर दावी गर्यो भने भीडले हो भनिदिन्छ – उसले मन्चमा उभिएर फलाकेका मूर्ख कुराहरू सुनेर यौटाले ताली पिटेपछि भीडको अनुकरणात्मक आदतले ताली पिट्छ – बुझेर होइन कि विनासोच मानव कार्यको सहज र प्राकृतिक अनुकरणमा आदति समर्थन स्वरूप । भीड संख्यामा मात्र छैन, त्यस संख्याको स्वभाव र प्रवृत्तीमा छ ।
भीडको नेतृत्वबाट मुक्ति पाएर अरूले गर्दै आएका कुरा नगर्न सार्है कठीन छ । घुस नखान र नखुवाउन, झुठ नबोल्न, आर्काको मालसामान नचलाउन र यस्तै गलत आचरणबाट अलग्ग रहन यस कारणले कठीन छ कि हामी भीडले गरेको कुरालाई नसोचिकनै समर्थन गरिरहेका हुन्छौं । भीडको समर्थन हाम्रो विचारशून्यताको सबैभन्दा प्रष्ट द्योतक हो । हामी भीडमा आफ्नो विवेक हराउँछौं, अन्तस्करण हराउँछौं, ह्दयनै पनि हराउँछौं । पानीमा घोलिएको चिनीको दाना जस्तो हामी भीडमा भीड बन्छौं । त्यसले जे सोच्छ, त्यही सोच्छौं; त्यसले जे गर्छ, त्यही गर्छौं ।
अनि एकान्तमा हामीले हाम्रो आचरण र सोचका बाह्य समर्थन नपाएपछि आफ्नै आत्मासँग कुराकानी गर्ने फुर्सद पाएर बस्दा हजारौँ प्रश्नका तीखा चुच्चाले बिझाएर जो छट्पटाउँछ त्यो जिउँदो मानिस हो । अरू त मरिसके किन कि भीडको आचरणमा भीरबाट सामूहिक आत्महत्यामा हाम्फाल्ने भेंडा जस्तै त्यो व्यक्ति अब व्यक्ति छैन जसको न विवेक छ, न अन्तस्करण, न ह्दय । भीडको आदेश पालना गरेर कुनै आर्को व्यक्तिलाई निर्घात कुट्ने हातले अब आफ्नो बच्चाको गाला कसरी मुसार्ला ? भीडले दिएको आदेश अनुशार आर्को व्यक्तिलाई सक्दो पीडा दिएर मार्ने ह्दयले अब आफ्नो परिवारलाई कसरी प्रेम गर्छु भन्न सक्ला ? भीडको आचरण अपनाइसकेको व्यक्तिले न आफूबाट न अरूबाट सभ्य र शिष्ठ आचरणको संभावना देख्छ । भीडमा विलाउनु मानवता गुमाउनु हो ।
समाज भीडभन्दा फरक कुरा हो । समाज सामूहिक नैतिक आचरण र सभ्यताको निम्ति सोचमा डुब्न सक्छ । संवेगभन्दा छलफल, तर्क, सोच र सतर्कताकासाथ समझदार निष्कर्शमा पुगेर सामूहिक हितको चिन्तन गर्छ । भीडमा व्यक्ति नाश हुन्छ भने समाजमा व्यक्ति खारिन्छ र उसको व्यक्तित्वको विकाश हुन्छ । समाजले व्यक्तिलाई पथनिर्देशन गरिरहेको हुन्छ जसरी कि व्यक्तिले समाजलाई सभ्यता जोगाउन आग्रह र सहायता गरिरहेको हुन्छ ।
तरै पनि व्यक्तिको पूर्णता चम्किन समाज मात्रले पुग्दैन, एकान्त पनि चाहिन्छ । समाज त्यो बाहिरी आधारमात्र हो जसको समर्थनले व्यक्तिको सोच र व्यबहारलाई कुनै दिशातर्फ प्रोत्साहन गर्छ । व्यक्ति छरिन चाहान्छ, समाजले उसलाई एकत्रित हुन सिकाउँछ । व्यक्ति पोखिएर वरीपरी बग्न चाहान्छ, समाजले उसलाई एकै ठाउँमा संकलित भएर गहिरिन सिकाउँछ । व्यक्ति उड्न चाहान्छ, समाजले उसलाई सामूहिक हितका लागि धर्तीमा नै उभिन सिकाउँछ । व्यक्ति अनन्त संभावनालाई केलाएर सबै प्रकारका अनुभव स्वीकार्न चाहान्छ । उसकालागि जीवन अनुभूतिको लहर हो, ताँती हो, जसको लामबद्धतामा विभिन्नता, फरक स्वाद, नयाँ मिठास, अनौठो र अप्रत्यासित रम्रम् जति प्रचुर छ जिउनुको अर्थ उति चर्किएको हुन्छ । व्यक्ति बाँच्न चाहान्छ र बाँच्नु भनेको नदीझैं बग्नु हो, बादलझैं बाक्लिनु र पातलिनु हो, हावाझैं तरङ्गिनु हो । व्यक्ति बाँधिन चाहाँदैन; उसको लागि बन्धन मृत्यु हो, स्वतन्त्रता जीवन हो । ऊ बोल्न चाहान्छ, हिड्न चाहान्छ, सुत्न चाहान्छ, नयाँ बिहानीमा लामो र मिठो स्वास फेर्दै आँखा खोल्न चाहान्छ, परिवारको प्रेममा रमाउन चाहान्छ, सुरक्षा चाहान्छ, अभय चाहान्छ, विश्व डुल्ने स्वतन्त्रता र अवसर, सुविधा र मिठास चाहान्छ । समाज उसलाई सँधै अरू अलिकति त्याग गर्न प्रोत्साहन गरिरहन्छ, उसको प्रवाहको दुइतिर किनारा बाँधेरै राख्न चाहान्छ । तर जब समाज उसको प्रवाहमा बाधा बन्न थाल्छ व्यक्तिले त्यस समाजलाई नै त्यागिदिन्छ र आर्कै विश्वमा छाँगा झरिदिन्छ किनभने उसको जिउने जन्मसिद्ध अधिकारको विरुद्ध ठडिएका सारा बाधक तत्त्वहरू नकार्नु वा भत्काएर अगाडि बढ्नु उसको नदी–स्वभाव हो । उसलाई डाँडा र मैदानका निर्जन र प्राकृत रफ्तार प्यारो लाग्छ ।
समाजको काम व्यक्तिको जीवनमा बाधा ठडाउनु होइन । लेनदेनको क्रममा समाजले व्यक्तिलाई स्वतन्त्रता र मानव अधिकार देओस्, व्यक्तिले समाजलाई आफ्ना भावनाका खुश्वु दिन्छ । समाजले व्यक्तिलाई अन्न, कपडा र वास देओस्, व्यक्तिले समाजलाई आफ्नो सच्चा परिश्रम दिन्छ । समाजले व्यक्तिलाई अवसार देओस्, व्यक्तिले समाजलाई आफ्नो क्षमता अनुसारको देन दिन्छ । तर जब लेनदेन एकतर्फी हुन खोज्छ, जब समाज र त्यसले सिर्जिएको राज्यव्यवस्थाले व्यक्तिको शोषण गर्दै उसलाई न हिंड्न सडक, न पढ्न विजुली, न पिउन पानी, न खान अन्न दिन्छ, तव व्यक्तिले पनि यस्तो समाजलाई त्यागेर विदेशिन्छ अथवा सशस्त्र अमानवताको मार्ग अपनाउँछ । जब राज्यको करले व्यक्तिको ढुकुटीमा छाम्छाम् छुम्छुम् गर्छ र त्यहाँबाट उठाएको सम्पतिले सुविधा दिन चाहाँदैन वा सक्दैन, त्यो दिउँसैको डँकैति हो । जब शिल्प, शिक्षा र चेतनाको अभावमा न्यायसमेत निदाउँछ, यस दुर्दशामा व्यक्तिले बाँच्नका निम्ति सोचेका उपायहरूउपर राज्यले बोल्ने अधिकार छैन किनभने राज्य आफैं चुकिसकेको छ ।
यसरी चुकेको राज्यको नागरीक आफ्नै मुलुकमा विरानो भएको अनुभव लिएर एक्लिएपछि ऊ एक्लो चिन्तनमा लाग्छ – त्यस्तो चिन्तन जुन भीडले गरेको भन्दा फरक भएकोले असामयिक छ । भीड दैनिक भौतिक खानपान, समाचार माध्यमको बुई, दौलतको प्रदर्शन, छद्म–विद्वताको धाक, शक्तिको प्रकाश र खोक्रो सफलताको रवाफमा प्रशन्न मुस्काइरहेको बेलामा व्यक्ति एक्लो चिन्तनमा तरङ्गिइरहेको हुन्छ – “यिनीहरूले भन्दैमा हुन्छ र ? सत्य आर्कै छ ! भौतिक सम्पन्नताभन्दा भावनाको श्रीसम्पतिमा मानिस हुनुको अर्थ अझ प्रगाढ छ । सच्चा शक्तिकेन्द्र व्यक्तिको ह्दय हो जसको पवित्रता र संवेदनशीलतामा मानव सभ्यता आश्रित छ । आफैंप्रतिको इमान्दारीता हराएको मानिसको भीड कहिल्यै पनि सभ्यताको त्यो स्वर्णयुगतर्फ फर्किन सक्ने छैन जहाँ उदार मानवतावादले प्राणी मात्रको जयलाई जिवनको लक्ष देख्न सकोस् । आजको यिनीहरूको विद्वता पाखण्डीको सपना हो; सद्भावको स्वर्णप्रभामा मानवताको सार छ ।”

जेठ ३०, २०६८

मानव जगत्

पद्म देवकोटा

पृथ्वीमा मानिसको संयोगात्मक उपस्थितिले वातावरणीय चिन्ता मात्र ल्याएन, धर्म, नैतिकता, र अनेकौं सिद्धान्तप्रतिको वफादारीतासमेतका आधारमा सभ्यताको निर्माणकार्यले यसरी प्रोत्साहन पाउँदै गयो कि उसले आफ्नो जैवीक सारमाभन्दा निर्मित संस्कृतिमा गौरव गर्न थाल्यो, अर्थात् उसको बाह्य विश्वसँगको सामञ्जस्यता भन्दा मानसिक उर्जाका ज्ञान, आकांक्षा र भावनाले प्राथमिकता पाउँदै गए । अनि यिनै मानसिक उर्जाका आधारमा उसले कार्यद्वारा विश्वमा ल्याएको भौतिक परिवर्तन “विकास” कहलिन थाल्यो भने भाषामार्फत ल्याएका आचरणात्मक परिवर्तनसमेत संस्कृति कहलिन थाले । उसको अन्य प्राणीहरूबाटको भेद पनि यिनै निर्माणमा र यसरी भाषाका माध्यमबाट निर्माण गर्न सक्ने क्षमतामा अन्तर्निहित रह्यो । ऊ आफ्नै निर्माणको महत्त्वबोधले त्यस आत्ममहत्त्वमा झन्झन् भाषिंदै गयो जसबाट उद्दार सजिलो प्रक्रिया नभएकैले बुद्ध जन्मिए । तर बुद्धलाई भगवान बनाएर मानव महत्त्वाकांक्षाले आर्को एक खुड्किला चढ्यो मात्र; बुद्ध पाएको मानवजगत्ले बुद्धत्व पाएन । शायद चाहेन भन्नु गलत होइन किनभने आत्ममहत्त्वले इच्छा निभाउँदैन, झन् उकास्छ ।
मानिस स्वभावैले आदर्श सिर्जिन्छ, यथार्थ चाहान्छ । स्वर्गको कल्पना गर्छ, पृथ्वीमा अमरत्व खोज्छ । जीवनको कदर गर्छ, तर आफ्नो र आफन्तको मात्र । स्वभाव नत्याग्नु जीवको धर्म हो । यस अर्थमा मानिस अत्यन्तै धर्मात्मा प्राणी हो । तर ऊ चलाक पनि छ र त ऊ जटिल पनि छ । उसले सिर्जिएको धर्म र थामेको धर्मको व्यङ्ग्यात्मक दूरीमा दिमाग रन्थनाउने सभ्यताका भाषिक निर्माणहरू छन् जो अन्तत्वगत्वा शाब्दिक क्रिडाका अनुपम उदाहरण मात्र हुन् । ऊ त्यसै गरेर एक थोक बोल्छ, आर्को थोक भन्छ । सुख खोज्न हिंड्छ, सुविधा र सुरक्षा पाएर संतुष्ट बन्छ । सभ्यताको पारखी गर्छ, सभ्यताकै निर्माणका क्रममा आफैंले बनाएका नियम जति उल्लङ्घन गर्दै हिंड्छ । यही अन्तर्निहित विरोधाभाषमा उसको प्राकृतिक चरीत्र निर्मित छ र यही चरीत्रमा उसको विश्वदर्शन पलाएको छ ।
यही विश्वदर्शनले उसलाई कालो र सेतो विरोधी अवस्था देखाउँछ जहाँ कि यी दुइ अलग अवस्था मात्र हुन् । कालोले सेतोलाई वा सेतोले कालोलाई सँधैको निम्ति मेट्ने प्रयासमा सचेत कार्य जारी राखेको पक्कै छैन । यहाँ देखिन गएको विरोध मानिसको स्वभावमा अन्तर्निहित विरोधाभासबाट पलाएको दृष्टिकोणको निर्माण मात्र हो । अलग अवस्थामा विरोध देख्नु मानव धर्म हो । धर्मले जीवन र जगत्मा अर्थ प्रदान गर्छ । अन्य प्राणीको निम्ति विश्व निरर्थक पनि नहोला भन्ठान्छु किन भने भाषाको अभावमा अर्थको अर्थ छैन । वास्तवमा भाले र पोथीमै विरोधाभाष छैन । संवेदना र इन्द्रियबोध, संझना र उत्तेजनाले जीवनका आवश्यक कार्यलाई सहायता गरेका छन् । भौतिक निर्माण र विकाश योजना मानिसलाई मात्र चाहिएको छ । आधुनिकता र उत्तराधुनिकताका परिभाषा मानिसलाई मात्र चाहिएका छन् । शहरीकरणका दुर्दशाले निम्त्याएका अनगिन्ति समस्याका चिन्ताले फुलाएका केश कन्याउँदै ऊ आफ्नो झ्यालबाट मध्यरातको आकास हेर्छ र आफूभन्दा शक्तिशालीलाई गाली गर्छ, पुकार्छ वा नकार्छ । त्यसले न सुन्छ, न जवाफ दिन्छ । मानिसको वेदना मानिसकै स्वभावको उपज हो, तर आफैंलाई दोषी ठहराउनु उसको स्वभाव हैन । आत्मग्लानी मानव ह्दयको निम्ति नमिठो खुराक हो ।
आत्मविश्लेषण उसको सगुन हो; त्यसका नमिठा निष्कर्श गोप्य राख्नु उसको स्वभाव । आत्मविश्लेषणले उसको बल थप्छ । तर साधारणतय: मानिसमा आत्मविश्लेषणको क्षमता मात्र हुन्छ, त्यसको उसले उपयोग गरिरहेको हुँदैन । मानिसलाई जहाँ असल बन्नु भन्दा बाँच्नु अथवा आफ्ना इच्छा पूरा गर्नु बढी आवश्यक लाग्छ, उसलाई आत्मविश्लेषण व्यर्थको घोत्ल्याईं जस्तो लाग्नु स्वाभाविक हो । बाँच्नुपर्ने बाध्यतामा निर्मित संस्कृतिको मूल्य न्यूनतम छ । आफ्ना इच्छा पूरा पार्ने उद्देश्यले सामूहिक संस्कृतिको मूल्य बराबर नगन्य बनाउँछ । स्वार्थले जीवन धानेको अवस्थामा सभ्यता त्यो सोख हो जहाँ फुर्सद उच्चारित छ । फुर्सदकै क्षण बढ्दै गएको अवस्थामा सभ्यता र संस्कृतिका नवनिर्माण थपिँदै जान्छन् । बाँच्नका लागि संघर्ष गरिरहनु पर्दा सभ्यताको भन्दा आवश्यकताको आग्रह ह्दयमा बलियो हुन्छ ।
यसरी मानसिक उर्जाका आधारमा मानव जगत् बाह्य विश्वभन्दा अलग छ । तर मानसिक उर्जालाई महत्त्व प्रदान गर्ने क्रममा एक थरी मानिसले माटोभन्दा स्वर्ग र वैकुण्ठमा वास्तविक परम् यथार्थको आग्रह गर्न थाले – त्यो डोरीको सर्प जस्तो स्वर्ग जसको भ्रमले मानिसलाई आनन्द मात्र दिलाएन, नैतिक सभ्यताका बलिया बाँच्ने सुरक्षित आधारसमेत दिलायो । त्यसैले स्वर्ग नर्क जस्तै सामाजिक जीवनको आवश्यकता बन्यो । अनि आर्को थरी मानिसले यस्ता अयथार्थको निर्माणमा भन्दा इन्द्रियगोचर विश्वको यथार्थमा बढी सत्य पाएर ठोस र भौतिक जगत् आफूभन्दा परको यौटै वैकल्पिक अस्तित्वको रूपमा स्वीकार्दै सुविधा, सुरक्षा, सुस्वास्थ्य र सुखसम्मृद्धिका ठोस आधारमा परिवर्तन ल्याउनु नै विकास हो भन्ने तर्क प्रस्तुत गर्न थाले । मन र माटोको दोहोरो सत्यमा अल्झिएको मानव चेतनाले देह र आत्माको संगम थलोलाई जीवन भनी परिभाषित गर्न थाल्यो ।
तर त्यो चेतना कति सचेत छ भन्ने अनुत्तरित प्रश्न समक्ष मानव ज्ञानले निश्चितताको आधारमा ठाडो उभिन आजसम्म पाएको छैन । न आत्मज्ञान प्रष्ट छ, न विश्वज्ञान प्रष्ट छ । सरल यथार्थवादका आधारमा उभिएका विश्वासमा मानिसको बुद्धिले सबैभन्दा ठूलो साधारण सहमति पाउँछ । नत्र विश्व नै छ कि छैन भन्ने अस्पष्टतामा आफ्नै सोचाइका आधारमा आफ्नो अस्तित्व प्रमाणित गर्नु बाहेक मानिसको विकल्प छैन । ज्ञानको अनिश्चितता समक्ष विश्वासको ढिपी शक्तिशाली भएकोले तर्कभन्दा ह्दयको बोलि व्याबहारिक र संतोषदायी ठहर्छ । ह्दयले स्वीकारेको सत्यउपर प्रश्न गर्नु दु:ख निम्त्याउनु हो; नगर्नु अन्धविश्वास र अपरीक्षित विश्वासको अन्धकारमा फस्नु हो । जो मध्यममार्गी होइन ऊ कि फस्छ कि गिर्छ ।
उदाहरणको निम्ति “मानव जगत्” भन्ने यस लेखको शीर्षक लिऊँ । यहाँ संज्ञालाई विशेषणको रूमा प्रयोग गरेर जगत् कस्को हो भन्ने अनुच्चारित प्रश्नको जवाफ दिइएको छ र जुन जवाफ स्वत: बुझिन्छ त्यो पाश्चात्य धर्म र सभ्यताको निर्माण हो । पूर्वेली धारण र विश्वासका आधारमा जगत् मानिसको होइन र हुन पनि सक्दैन किन भने हामी यहाँ दुइ दिनका पाउना हौं । मानिस जगत्को हो जसरी कि अन्य पशुपक्षी र वनस्पती जगत्को हो । यसो हुँदाहुँदै पनि हामी जगत् हाम्रै हो भने जस्तो विश्वास राखेर भाषाको प्रयोग गरिरहेका छौं जुन कुरा अपरीक्षित भएकोले तर्क गर्न बाध्य पनि छौं । र तर्कको निष्कर्शले के बोल्छ भने आफू बाहेकको त्यो आर्को यथार्थ उपर आफ्ना भाषा, विचार र कर्मले परिवर्तन ल्याउन सक्छ भने यसरी ल्याएको परिवर्तन त्यो मानव जगत् हो जसको मानिस स्वयंले संरक्षण गर्न छोडेको दिन ऊभन्दा शक्तिशाली प्रकृतिले आफ्ना कर्मले आफ्नो बनाउँदै लैजान्छिन् । यो जगत् मानिसको हातमा भन्दा प्रकृतिको हातमा बढी सुरक्षित छ ।
तर पनि आफ्नो रचना आफैलाई प्यारो लाग्नु ठीक हो । अनकंटारलाई मनको मसिले रङ्गाएर सौन्दर्य–स्वाद नगुमाइकन सुविधा र सुरक्षा, फुर्सद र विलास, आवश्यकता र संभावनालाई मध्यनजर राखी रच्दै आएको मानव जगत्ले सारमा प्रकृति मेट्ने काम गरेको छ – यस धरतीको प्रकृति र मानिसको आफ्नै पनि प्रकृति । कमसेकम सचेत प्रयास यही नै हो । मानिस जगत्मा रहुञ्जेल यो प्रयास अटुट रहने छ । तर अन्त्यमा सत्य यो छ कि प्रकृति अमिट छ, अपराजित छ र शायद अनन्त पनि छ । यस सत्यको विरुद्ध हास्यास्पद मानव प्रयासले उसको अस्तित्व जति गिज्याइरहे तापनि उसका दुवै व्यक्तिगत र सामूहिक गौरव कर्ममा छन् – त्यो कर्म जसले विनाशको विगुल विरुद्ध नितान्त मानव जगत् निर्माणको कार्य थप्दै जान्छ । स्वत्वको प्रमाण कर्मद्वारा दिने प्रयास गर्नु मानव चेतनाको अन्तिम बल हो । निर्माणविना स्वत्व छैन, स्वत्वविना मानव जगत् छैन ।

भदौ १२, २०६८

अक्षय अक्षर २६ (कात्तिक–पुस २०६८) : १–३ ।

साहित्य : हिजो र आज

पद्म देवकोटा

सन् १९७०को दशकारम्भमा जुन दिन मैले विज्ञानको अध्ययन छाडेर बि.ए.मा साहित्य विषय लिएर पढ्ने निधो गरें, त्यस दिनदेखि मेरा हितैषीहरूले मेरो निर्णयविरुद्ध तर्क सुनाउन थाले — साहित्यले खान दिंदैन, यो फुर्सदको बेलाको मनोरञ्जन हो, अरू विषयभन्दा कम उपयोगी छ, आदि । वास्तवमा मेरा हितैषीहरू बेठीक थिएनन्, तर उनिहरूले साहित्य पढेका भने थिएनन् । उनिहरू साधारण जनताको त्यो समूह थिए जसले कवि तथा साहित्यकारको जीवन देखेसुनेको आधारमा आफ्ना निश्कर्षहरू निकालेका थिए । र वास्तवमै त्यस युगका नेपाली साहित्यकारहरूले आफ्ना कृति उत्पादनका आधारमा जीवन धान्न सम्भव पनि थिएन । यसले गर्दा कुनै पनि जवान मानिसको साहित्यप्रतिको मोहलाई परिवार र समाजले समर्थन गर्न कठीन थियो । बाबु–आमा चाहान्थे कि छोराछोरी आयआर्जनमूलक पेशामा लागुन्; डाक्टर, इन्जिनियर, लयर, व्याङ्कर बनुन्; र केही नलागे सेना वा सरकारको सेवामा जाउन् ।
अनि सन् १९९०को दशकारम्भमा जव मेरा विद्यार्थीहरूलाई मैले सल्लाहा दिनु पर्‍यो, म यसरी बोल्न थालें, “पैसा कमाउने भए अन्त जाऊ । साहित्य नै पढ्ने हो भने मनोरञ्जन मात्र नखोज किनभने मनोरञ्जन नदिने साहित्य पनि पढ्न बाध्य हुने छौ । अनि त्रिभुवन विश्वविद्यालयको मानविकी नामको “कमजोर दिमाग” कहलिएकालाई (किनभने “तेजिला दिमाग” हुनेले विज्ञान पढ्छ भन्ने अन्धविश्वास थियो) भेला गर्ने डिब्बाभित्रको अंग्रेजी साहित्य विभागमा छिरेर प्रतिष्ठा खोज्नु गल्ति हुनेछ है † आजको समाजमा प्रतिष्ठाको निम्ति राजनीति गर, पत्रकार रिजाऊ, चाकरी गर, आफ्नो माफिया तयार गर, तर साहित्यको सोझो विद्यार्थी नबन ।” यसरी मैले सल्लाहा पाएको समय र मैले सल्लाहा दिन थालेको समयको अन्तरालमा साहित्य मनोरञ्जनको विषय मात्रै रहेनछ भन्ने कुरा जनसाधारणले बुझिसकेको थियो । साहित्य रचेर त आजसम्म पनि धन कमाइदैन, तर अध्ययन तथा अध्यापन गरेर यसबाट धेरैले आफ्नो जिविका चलाइरहेका छन् । प्रतिष्ठा भने त्यस बेलादेखिकै प्रदुषित राजनीति र गुन्डागर्दीको वातावरणमा अध्ययन तथा अध्यापन पेशाबाट गुमिसकेको अनुभव थियो ।
आज त्यसको पनि अरू दुई दशक यता आएर हामीले स्वीकार्न बाध्य बनेको तथ्य यो छ कि कुनै पनि पूँजीपति व्यापारिलेभन्दा ह्यारि पटरकी लेखिकाले साहित्यकै सिर्जनाद्वारा उनिहरूले भन्दा बढी धन कमाउन सफल भएकी छन् । यस सफलताको पछाडि यौटा शिक्षित समाज पनि छ जसको पुस्तक पढ्ने संस्कृति दैनिक जीवनको यथार्थ भइसकेको छ । यो शिक्षित समाजले पढ्छ र पढेको कुरालाई लिएर प्रतिक्रिया जनाउँछ । सो गर्ने क्रममा चित्त नबुझेका धारणाउपर व्यक्तिगत आक्षेप नलगाईकन तार्कीक प्रतिवाद गर्छ । यस प्रवृत्तिले गर्दा पनि शिक्षित समाजमा कृतिको लोकप्रियता उत्कृष्ट साहित्यको एउटा उचित मापदण्ड बन्न सकेको हो, जुन लोकप्रियता कम शिक्षित समाजमा त्यत्तिकै उचित मापदण्ड नभईदिन सक्छ । बरु यस्ता कम शिक्षित समाजमा कृतिभन्दा लेखक अर्थात् विचारभन्दा व्यक्ति महान हुने अभियानमा सफल विज्ञापनले ठूला भूमिका खेलेका उदाहरण पाइन्छन् । बुझ्नेका लागि विज्ञापन केवल त्यो झुठ हो जसले आर्थिक जगत्मा सफलतालाई नाराका खुट्टमा उभ्याउन निरन्तर अभियान चलाइरहन्छ ।
शिक्षित र कम शिक्षित अवस्थाका भेद विभिन्न छन् । रोमान्टिक युगमा शिक्षित समाजको प्रतिनिधित्व गर्दै पत्रिका र विज्ञापनको तत्कालीन आधुनिकता तथा औद्योगिकरणका विरोधमा “रस्टिक” अर्थात् गाऊँ र काँठमा छरिएका मानिसहरूको पक्षधारी बन्दै जनताको बारे जनताकै भाषामा साहित्य लेख्न कर्मनिष्ठ वर्डस्र्वथले रुसोको सत्यदर्शनबाट प्रभावित भएर “अन्तर्दृष्टि” वा ह्दयमा प्रकृतिको सत् र सौन्दर्य फेला पारेका थिए — ती रुसो जसले भनेथे कि धेरै पढ्नाले आडम्बरी अज्ञानीहरूको समाजमा संख्या बढ्छ किन भने ज्ञान पुस्तकमा भन्दा वाह्य संसारमा छ । तर आजको संसार र आजको यथार्थ हिजोकोभन्दा फरक निश्चयनै छ । रोमान्टिक (र प्रत्यक्ष) यथार्थको विपरित आज यौटा यस्तो अतियथार्थ खडा भइसकेको छ जसलाई हामी पर्दाको विश्वमा प्रतीयमान यथार्थ पनि भन्ने गर्छौं । यस यथार्थमा आजका टिभि, मोबाइल, कम्प्युटर, भिडियो र डिजिटल क्यामरा चलाउन जान्ने सबै जना मुग्ध छौं । यस्तो आभासी यथार्थले हाम्रो स्वीकृति पाएर वा नपाएर हाम्रो ईन्द्रियगोचर विश्वकै ज्ञान सम्पादन गरिरहेको छ । अनि हामी यस्तै सम्पादित विश्वलाई यथार्थ मानेर खास यथार्थबाट टाढिंदै छौं । यस विन्दुमा आएर हामीले रुसोको तजभ mष्कगकभ या दययपक ष्क तजभ मभबतज या कयगलम भिबचलष्लन अर्थात् पुस्तकको दुरुपयोग सही शिक्षाको निधन हो भन्ने उक्तिलाई पुनर्मूल्याङ्कन गर्दै पर्दाको यथार्थ एक प्रकारको ज्ञान र अनुभव दुवैको महत्वपूर्ण स्रोत हो भनेर स्वीकार्नु पर्ने हुन गइसकेको छ । अर्थात् ज्ञानको स्रोत विश्वको वास्तविक यथार्थ मात्र नभई पर्दाविश्वको प्रतीयमान यथार्थ समेत हुन गएको अवस्थामा शिक्षा प्रकृतितर्फ वा वाह्य जगत्तर्फ फर्किनु पर्ला कि मुद्रित पुस्तकपछि देखापरेको पर्दाको प्रतीयमान यथार्थद्वारा पनि खारिनु पर्ला भन्ने प्रश्न गंभीर छ । वास्तविक यथार्थ र प्रतीयमान यथार्थको बीचमा रुमल्लिएको मानव चेतनालाई विवेकको निर्देशन आवश्यक छ । एक्काइसौं शताद्वीका धेरै बालबालिका प्रतीयमान यथार्थमै प्लेटोको गुफामा झैं रमाउन थालिसकेका छन् ।
उहिले एस.एल.सी.को पाठ्यक्रममा “लुसी ग्रे”मा कविले सरल र खुला ह्दयमा प्रकृतिले सहजै ज्ञान भर्छिन् भन्ने शिक्षा दिएका छन् भनेर परीक्षा उतीर्ण भएका साहित्यका विद्यार्थीलाई आजको समाज र सन्दर्भले नयाँ चुनौती दिंदै विवेकको सफल प्रयोग शिक्षाको एउटा लक्ष भएको सत्य स्थापित गरेको छ । विवेकको कार्य प्रत्यक्ष र आभासी यथार्थ दूध र पानी छुट्टाएझैं छुट्टाउनु हो । झुठ र सत्य छुट्टाउनु हो । अनि विवेकको कार्य भाषाबाट उत्पन्न भ्रमात्मक र वास्तविक सत्यको स्पष्ट निक्र्यौल गर्नु पनि हो । “मैले काग उडेको देखें” र “मैले भैंसी उडेको देखें” जस्ता आफूलाई बोलिबचनमा, छापामा, पर्दाको विश्वमा र जताततै घेरेर बसेका दैनिक भाषागत चमत्कारलाई अविवेकी पठन वा श्रवणले सत्यस्वरूप ग्रहण गरिरहेको हुन्छ भने विवेकले यौटामा मात्र सत्यको वा विश्वसनियताको संभावना देख्छ । तर विवेकको अभावमा कम शिक्षित जमातले “म नेपाललाई दुई वर्षमा स्वीजरल्याण्ड बनाइदिन्छु” भन्ने जादूगर राजनीतिज्ञको अविवेकी अनूयायी बन्न मात्र जानेको हुन्छ । अथावा, स्वार्थको निम्ति विवेक त्यागेको हुन्छ ।
यी सब कुराले साहित्यसँग कस्तो सम्बन्ध राख्छन् त ? साधारणतय चेतनाको बाह्य जगत्सँगको टक्करारबाट उठेका र लिखित भाषाको माध्यमबाट व्यक्त गरिएका नीजि प्रतिक्रिया साहित्य मान्न सकिन्छ । कुनै पनि रचनामा अभिव्यक्त प्रतिक्रिया स्थान र समय सापेक्षित छँदैछ । यसले गर्दा आजको दु:खदायी अशन्तोषजनक यथार्थ हिजोको आदर्श संसार र भोलिको अपेक्षित आदर्श संसारको बीचमा रहेर मानव जीवनको यथार्थलाई रामराज्यको सम्झनादेखि रामराज्यको सपनासम्म तन्काइदिएको छ । मानव अवस्था यही हो जहाँबाट घामछायाको अनुभवलाई गाउने प्रयासमात्र नगरेर मानिसले आस्थादेखि अनास्थासम्म हल्लिंदै आफ्नो चेतनाको ठोस विश्वसँगको टक्करावटलाई गंभीर अभिव्यक्ति दिने प्रयास गरिरहेको छ । निश्चित मृत्युको समक्ष आस्था मलम हो भने अनास्थाले मानव गौरव र इच्छा–शक्तिको गाथा गाउन छोडेको दिन आत्महत्या स्वीकार्नु बाहेक अस्तित्ववादी विकल्प रहँदैन ।
त्यसैले साहित्य मनोरञ्जनभन्दा बढी हाम्रो आफू र आफ्नो जीवनजगत्, आफ्नो परिवेश, समाज, सभ्यता, संस्कार, इतिहास, र संस्कृति बुझ्ने चेष्टाको अतिरिक्त यी सबलाई अर्थपूर्ण बनाउने प्रयास समेत हो । संस्कृति र इतिहास छैन भने समाजमा कुनै मूल्य र मान्यता नै बाँकी हुँदैन । यस्ता मूल्य र मान्यतालाई ह्दयको संवेदनशीलतामा अटाएर जोगाइरहने अमूल्य माध्यम साहित्य हो ।
अनि आजको साहित्यले परंपरगत शास्त्रीय सीमाना उल्लङ्घन गरिसकेको यथार्थ पनि बिर्सिनु हुँदैन । कुनै पनि ज्ञानलेझैं यसले पनि शक्तिको कुरुक्षेत्रमा परिभाषाका, दृष्टिकोणका, सिर्जित सत्यका जस्तै अन्य अनेकौं कुराका आधारमा विभिन्न दार्शनिक, समाजशास्त्रिय, सांस्कृतिक, आदि स्थानमा नीजित्व स्थापित गर्दै आउन थालेको छ । उदाहरणको निम्ति हिजोको दर्शनशास्त्र आजका साहित्यका सिद्धान्तहरूमा परिणत हुँदै सिङ्गो समालोचना नै जीवनजगत बुझ्ने साहित्यिक अभियानमा परिणत भइसकेको अवस्था छ । यसै सिलसिलामा पाश्चात्य जगत्मा करीव सन् १९६०–१९९० को बीचमा साहित्यले आफ्नो क्षेत्र फैलाउने क्रममा क्रमश: “सांस्कृतिक अध्ययन”मा रूपान्तरित भयो ।
त्यसैले एकातिर साहित्यले मनोरञ्जन दिन्छ भन्ने कुरा बेठीक होइन, तर आनन्दका वस्तु र कर्मलाई सामाजिक र सांस्कृतिक परिवेशमा राखेर चिन्तनलाई र यसकै माध्यमबाट समकालीन दर्शनलाई समेत समेट्दै पाश्चात्य जगत्ले सन् १९६० को दशकमा “साहित्य”को अझ व्यापक फैलावट खोज्दै नारी साहित्य, लोकप्रिय साहित्य र जनताको साहित्यको माग राख्दै आएको हो । यसले साहित्य समालोचना र राजनीतिलाई अझ निकट ल्याएर माक्र्सवादलाई थप पुष्ठी गरेको छ । सन् १९७० को दशकमा पहिले साहित्य नभनिने पाठहरू पनि साहित्य कहलिन थाले । सन् १९८० को दशकमा साहित्यको नयाँ नामाकरण भयो र यो सांस्कृतिक अध्ययन कहलिन थाल्यो । अनि यसै गरी क्रमश: साहित्य पढाउने कुरा नभएर अध्ययन गरिने पाठमा परिवर्तित भयो, जुन पाठ लिखित अक्षर मात्र नरहेर लेक मिशिगनका किनारमा लामबद्ध उभिएका गगनचुम्बि भवनहरू, साम्राज्यबाट स्वतन्त्रताप्राप्त भारतेलीले भीरेका टाई र सुट, र रानीपोखरीको आकाशे पुलबाट देखिने व्यस्त सडकको भाग पनि बन्न सक्यो ।
यस सन्दर्भमा साहित्य अनुभवभित्रको विश्वप्रति सचेत चिन्तन तथा प्रतिक्रिया बन्दो छ भने यो अध्ययन गर्न नालायकको विषय ठान्नु हाम्रा भौतिक आवश्यकतालाई सर्वश्रेष्ठ मान्नु हुन जान्छ । कल्पना, उत्सुकता र बौद्धिकताका अभावमा मानव परिचय यौन, खाना र वस्त्रको तहमा ओर्लिएको समाजलाई लाखौं प्रवीण वैज्ञानिकले जोगाउन सक्ने छैनन् भन्ने मान्यता साहित्यले राखेको छ ।

आषाढ १२, २०६७
मैतीदेवी
चारु मित्र चौतारी स्मारिका २०६७, चावहिल, पृष्ठ ६१-६३

पाठक पत्र

पद्म देवकोटा

शनिवार, मंसिर ३, २०६८ को कान्तिपुर कोशेलीमा कवि तथा गीतकार कालीप्रसाद रिजालको “अन्यायमा परेकी मनदेवी” पढ्न पाउँदा सार्हैो खुसी लाग्यो । बाचुञ्जेल महाकवि देवकोटा उपर अनेकौं अन्याय र शोषण गर्नेहरूले उहाँको निधन पश्चात् आदतैले पनि महाकविकी पतिपरायणा पत्नीउपर अन्याय गर्न छोडेनन् भने हल्लैहल्लाका आधारमा सिर्जिएका अनेकौं “सत्य”का दावी गर्ने एक खाले नेपाली समाजको चरित्र उपर रिजालजी यस्तो उचित प्रश्न गर्नुहुन्छ – “सारा मर्यादा, शिष्टाचार, सामाजिक मान्यता र व्यक्तिगत अधिकारको सीमा नाघेर एउटी नारीको अपमान गर्न पाईन्छ ? ... सभ्य समाजले जवाफ देओस् ।”

कालीप्रसाद रिजालको संवेदनशीलतालाई धन्यवाद दिंदै म हाललाई यति मात्र भन्न चाहान्छु कि मनदेवी २००४ सालदेखि मात्र हरेराममा लाग्नुभएको हो । यो त्यही बेला हो जब मेरा पिता वनारसमा कसैलाई केही खबर नगरिकन जानु भयो । उहाँ गएको छ महिना बित्दा नबित्दै दाज्यू कृष्णको मृत्यु भयो । एकातिर श्रीमान् हराउनु, अर्कोतिर सरकारले घर र सम्पति खोस्नु, अनि यसै ताका छोराको निधन हुनु र कांग्रेसको घर भनेर लास उठाउन छिमेकी त के आफ्नै माइतीसम्म पनि आउन डराउनु – ती दिनका वेसहारा नारीले भगवानको सहारा खोज्नु स्वाभाविक थियो । यो कुनै पाप थिएन, न कि श्रीमान् उपर अन्याय । मनदेवीले श्रीमान् र बालबच्चाको स्याहारसुसारमा जीवन कसरी अर्पिनुभयो भन्ने बारे कसैले सत्यतथ्य बताउन सक्छ भने अघि सरोस् । सन्सनी र भ्रमको दालभात खानेहरूसँग सभ्य र तार्कीक सम्बादका लागि आग्रह गर्छु ।

देवकोटा सदन, मैतीदेवी
शनिवार, मंसिर ३, २०६८

लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको चीनको डायरी

पद्म देवकोटा

महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटका जीवनीकार नित्यराज पाण्डेले २०१० साल श्रावण १४ गते नेपाली बुद्धिजीवीको प्रतिनिधि मण्डल वुखारेष्टमा हुन लागेको चौथो विश्व युवक महोत्सवमा भाग लिन स्विजल्र्याण्ड र हङ्गेरी हुँदै श्रावण १८ गते त्यहाँ पुग्दा सो महोत्सव सुरु भइसकेको कुरा बताउनु भएको छ । यो प्रतिनिधि मण्डल त्यहाँ करीव २० दिन बसेर “भाद्रको ८ गते ताका” रूस तर्फ प्रस्थान गरेको, मास्कोमा दुइ दिन बिताएर पूर्वी रूस हुँदै असोज १५ मा चिनिया राष्ट्रिय दिवसमा भाग लिन पेकिङ पुगेको र १९ गतेदेखि चीनका विभिन्न हङकङ, उहान, नान्किन जस्ता प्रान्तहरू घुम्दै र कलकत्ता हुँदै कात्र्तिकको दोस्रो हप्तातिर काठमाण्डु फर्किएपछि तीनधारा पाकशालामा आयोजना गरिएको आमसभामा देवकोटाले दुई घण्टा लामो यात्रावर्णन गर्नु भएको कुरा पाण्डेले बताउनु भएको छ (३६) । चूडामणि बन्धुले यसैलाई आधार बनाएर यिनै मिति देवकोटामा दोहोर्यालउनु भएको छ (३५२–३५३) । यस यात्रा बारे थप आधिकारिक चर्चा नेपाली बुद्धिजीवी प्रतिनिधि मण्डलका नेता पूर्णबहादुर एम.ए.ले २०२५ सालमा “देवकोटाज्यूको अभाव” शीर्षकको संस्मरणमा यसरी गर्नु भएको छ –
१९५३ मा रूमानियाँमा हुने चौथो अन्तर्राष्ट्रिय युवक महोत्सवमा भाग लिन युवक सङ्गठनका तर्फबाट मलाई निम्ता आएको थियो । तत्कालीन प्र.म. मातृकाप्रसाद कोइरालासँग त्यस विषयमा अपर्झट कुरा हुँदा “तपाईं नै जानु हुन्छ भने, हुन्छ, नत्र अरूलाई पठाउन गार्होय पर्ला” भन्ने कुरा उहाँले गर्नु भयो । त्यस बेला आफ्ना युवक र विद्यार्थीहरूसँग कुरा हुँदा उनीहरू यस्तो सुनौला मौका किन छाड्थे । मैले देवकोटाज्यूको नाउँ पनि समावेश गरी त्यस बेलाका मन्त्री र मेरा अनन्य साथी श्री त्रिपुरवरज्यूलाई देखाउँदा अघिको जनाउ विपरीत नै उहाँले १० जनाको शिष्टमण्डलका लागि स्वीकृति दिनुभयो । (४२८)
यो टोली कलकत्ता भएर यात्रा थालेको छ र कलकत्तामा देवकोटाले होल्ड अल किनेको विवरण पनि पूर्णबहादूरले गर्नु भएको छ ।
तर आज हामीलाई उहाँको जीवनीकारले भन्दा देवकोटा स्वयंले यस करीव तीन महिना लामो यात्राको बारे आफ्नो २०१० साल असोज ६ देखि कात्र्तिक १ सम्म चीनमा लेख्नु भएको डायरीमा धेरै कुरा बताउनु भएको छ । रातो गाता पल्टाउनासाथैको पृष्टमा जवान माओ चेतुङ्को फोटो रहेको यस ३३२ पृष्टको चिनिया डायरीमा देवकोटाले ३१२ पृष्टमा आफ्ना भ्रमण विवरण लेख्न भ्याउनु भएको छ । यसको प्रथम १२ पृष्टमा मास्कोको सम्झना उतारिएको छ भने त्यसपछि बाँकी संपूर्ण चीनको भ्रमणको वयान रहेको छ । असोज ६ गते नेपालीमा लेख्न सुरु गरेको डायरीमा संभवत विषयवस्तुको कारणले अंग्रेजी शब्दहरू पर्दै गएका छन् र दोस्रो पृष्टदेखि नै बाँकी सिङ्गो डायरी अंग्रेजीमा लेखिएको छ । यस डायरीमा बराबर अंग्रेजी शब्दको संक्षेप्तिकरण गरिएको छ र यसरी संक्षिप्तमा लेखिएका अंग्रेजी शब्दहरूका पूर्ण रूप के होला भन्ने अड्कल काट्न कहिलेकाहीँ कठिन पनि हुन गएको छ । यस डायरी सुरु भएको प्रथम प्रवृष्टि हेरौँ –
22nd Sept. 1953
मास्कोलाई ६ सि. रवाना . ११ वजे वेलुका . नेदेल्कुलाई भेटिएन . भोलीपल्ट अपरान्हमा रूमानियाको सीमाना स्टेशन पुगेर गाडी फेरि, ९ ता.मा मास्को पुगियो . साँझतिर नेपाली साथीहरू भेटिएनन् . राती बोल्सोइ थिएटरमा भि. वोसले ३ जना नेपाली त्यसै रात रवाना भएको खबर दिए . मास्कोमा जम्मा ९, १०, ११, १२ ता.सम्म वसेँ . (पाण्डुलिपि १)
यसरी नेपाली धर्के पूर्णविरामको सट्टा थोप्ले पूर्णविरामको प्रयोग गर्दै नेपालीमा लेख्न सुरु गरिएको डायरी अंग्रेजीमा लेखिन पुगेको छ । तर त्यसभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा के छ भने सर्वप्रथम नित्यराज पाण्डेले दिनु भएका केही मिति र तथ्याङ्क यस डायरीका आधारमा सच्चाउनु पर्ने देखिन गएको छ । यसको चर्चा विस्तार गर्ने छु ।
नेपाली बुद्धिजीवीको प्रतिनिधि मण्डलको तीन महिने युरोपेली तथा एसियाली भ्रभणलाई तीन चरणमा विभाजन गरेर हेर्ने हो भने प्रथम चरणले २०१० साल श्रावण १४ गते यस टोलीले नेपाल छोडेर युरोपको भ्रमण गर्दै रूमानियाको राजधानी बुखारेष्ट पुगेको र रूमानियामा ३७ दिन बसेको समयावधिलाई बताउँछ । दोस्रो चरणले चेकोस्लोभाकिया हुँदै रूस प्रवेश, मास्कोको बसाई र पूर्व रूसको लामो रेल यात्रा गरेको समयावधिलाई बताउँछ । अनि, तेस्रो चरणमा गएर चीन प्रवेश र त्यहाँ भित्रका अनेकौं प्रान्तका भ्रमण बताउँछ । देवकोटाले चीन प्रवेश गरिसके पछि मात्र यो डायरी लेख्न सुरु गर्नु भएको हो र यस डायरीमा चौथो विश्व युवक महोत्सवको महत्त्वपूर्ण उल्लेख २०१० असोज १४ को प्रवृष्टिको एक ठाउँमा मात्र गरिएको छ ।
यहाँनिर दुईवटा कुरा उठाउन चाहान्छु । एक, देवकोटाले अकस्मात २०१० असोज ६ गते (तद्नुसार सेप्टेम्बर २२, १९५३) का दिनमा मात्र डायरी लेख्न सुरु गर्नु भएको प्रमाण साथमा हुँदहुँदै यसभन्दा अगाडिका नेपाल छोडेको मितिदेखि गन्दा पचपन्न दिनसम्म उहाँले के लेख्नु भयो भन्ने प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक हो । यस प्रश्नको जवाफ चूडामणी बन्धुले दिनुभएको छ – “देवकोटाले आफ्ना गीतहरू लेखेको एउटा हरियो कागतको कापीमा त्यस भ्रमणका अपूर्ण दैनन्दिन टिपोटहरू छन् । ... त्यसमा परेको ... गीतहरू भ्रमणकै अवसरमा रुमानियाँ, रुस वा चीनमा लेखिएका हुन सक्छन्” (३५३) । २६ दिनमा ३१२ पृष्टको डायरी लेख्ने देवकोटाले यही गतिमा अरू दुइवटा यात्राको डायरी लेख्न भ्याउनु पर्ने हो जस्तो लाग्छ । तर बीचका पचपन्न दिनका बन्धुले उल्लेख गरेको “हरियो कागतको कापी” बाहेक अन्य लेख वा डायरी के छन् भन्ने कुरा हामीलाई थाहा छैन । पाण्डेको अनुसार देवकोटाको अंग्रेजीमा लेखिएको यौटा कविता “महोत्सवको पत्रिकामा पनि निस्केको थियो” (३६) र यही कुरा पूर्णबहादूरले पनि बताउनु भएको छ (४२९) । त्यसैले उहाँले यी पचपन्न दिनमा लेख्नुभएका अन्य सामग्री पनि थिए भने ती के थिए भन्ने कुरा यौटा खोजको विषय बन्न सक्छ । अनि, दुई, “भि. वोसले ३ जना नेपाली त्यसै रात रवाना भएको खबर” दिएको तथ्य केही हदसम्म अनौठो लाग्न सक्छ । यसको निराकरण पूर्णबहादूरको लेखबाट हुनु पर्ने हो । उहाँ लेख्नुहुन्छ, “महोत्सवमा हामीहरूमध्ये ५ जनालाई चीनको प्रतिनिधि मण्डलले चीन यात्रा गर्ने निम्ता दिएको थियो र त्यसमा श्री देवकोटाज्यूको नाउँ पनि समावेश थियो” (४२९) । तर ५ जना चीन जाने भएको खण्डमा अरू ५ जना सँगै हिंड्नु पर्नेमा किन तीन जना मात्र एक समूहमा हिंडे होलान् भन्ने प्रश्न उठ्छ । के यस नेपाली बुद्धिजीवी प्रतिनिधि मण्डलका सदस्यहरू वुखारेष्टको महोत्सव सकिएपछि आ–आफ्नै स–साना समूहमा बेग्लाबेग्लै यात्रा गर्न थालेका त होइनन् ?
x x x
असोज ६ गतेकै प्रवृष्टिले देवकोटाले मास्कोमा थ्रि–डाइमेन्शनल् सिनेमा हेरेको तथ्य यसरी बताउँछ –
मास्को सिनेमा विचित्र नवीनता देखाँउथ्यो । पहिले अलि आँखा खाएर धमीला टाटा नाचे जस्तो भयो । यो ३ dimension को थियो । गहीरो टाढासम्म र लम्बाई चौढाई यो सब देखिने तर सानो पर्दा जस्तो । यो डिजाइनको आविष्कारक Ivanov थिए । स्तालिन पारितोषिक पाए । पहिलो १९४१ मा देखाइयो । उत्ति असल थिएन । १९४७ मा उन्नत रूपको बनाए । पर्दा ऐना थियो । अरव देशमा यस्तो सिनेमा विशेष चश्माद्वारा मात्र हेर्न सकिन्छ । यस वर्ष अरू यस्ता २ सिनेमा रहने छन् । पछि अरू ६ पनि कल्पित छन् । फिल्म सर्वरँगा । दृश्य प्राकृतिक अतिसुन्दर । दुइ फोटो खिचिन्छ रे । १ दायाँ १ वायाँ आँखाको निमित्त । यी दुइ एकसाथ प्रोजेक्ट गरिन्छन् । पर्दा तल अरू पदार्थ र बाहिर ऐना छ । २ ह १८ cm । फिल्म एकै दुइ तर्फवाट दिइन्छ । यसको विकाश तथा उन्नतिको निमिक्त विशेष संस्था बनाएर अध्ययन र खोज गरिँदैछ । अपरेटरको technical skill बढाउनु पर्दछ । Louis Lumier नामका पुरूषले तीन डी चित्र कल्पना गरेथे रे । हामीले “May Night” नामक वदच्चलच्चित्र हेर्यौँ । (पाण्डुलिपि १–२)
यो संभवत् लेनिन सिनेमा हलमा हेर्नु भएको थियो । माथिको विवरणले देवकोटाले सिनेमाबाट मनोरञ्जन मात्र नलिएर यस बारे बौद्धिक जिज्ञासासमेत राख्नु भएको कुरा प्रष्ट पारेको छ । थ्रि–डी सिनेमा प्रथमबार कल्पिने व्यक्ति, रूसमा त्यसको डिजायन आविष्कारक, सिनेमा बनाउने तरीका, हेर्ने सामग्री र दर्शकको अनुभवसमेत संगेटेर एकसाथ यौटा प्रवाहमा बगेको वर्णनले देवकोटाको बौद्धिक जिज्ञासाको आर्को उदाहरण दिएको छ ।
शुक्रबार भदौ २६ गतेका दिन मास्कोको लेनिन म्युजियमको पलिटेक्निक, कम्युनिकेशन्स्, टेले–मेशिन्स्, आदि खण्डहरू हेरेर तीनका बारेमा देवकोटाले विस्तृत जानकारी बटुल्नु भएको छ । यसपछि नेपाली टोली पर्यटक बसमा मास्को शहर घुम्न गएको वयान छ । र यही सन्दर्भमा शहरका संस्थापक मानिने युरीको उल्लेख बाहेक त्यस शहरको इतिहास र त्यसका हेर्न लायकका स्थान, क्षेत्रफल, जनसंख्या आदिको सूचनाले डायरीका पाना भरिएका छन् । अनि पूर्वी रूसभित्र दक्षिण साइबेरियाको बाइकाल ताल, जुन विश्वको सबैभन्दा ठूलो र गहिरो पनि हो, त्यसको किनारै किनारबाट प्रतिघण्टा ४५ देखि ५० किलोमिटरको गतिमा कुदेको रेलले सो ताल पार गर्न लगभग ८ घण्टा लगाएको कुरा देवकोटाले बताउनु भएको छ ।
x x x
अब चीनको खण्डतिर लागौँ । २०१० साल भदौ २७ गते शनिबारका दिन बेलुकी ५ बजे मास्कोबाट चीनतर्फ यात्रा सुरु गरेको प्रवृष्टि पनि असोज ६ गते नै लेख्न बस्नुभएको छ । आठ दिन लामो रेल यात्रा गरेर आइतबार असोज ४ गते राती साढे दश बजे चीनको सीमान्त स्टेशन मन्चुलीमा पुगी त्यहीँ एक रात बिताउनु भयो । चीन पुग्दाको नौलो अनुभव उहाँले यसरी बताउनु भएको छ –
चीनमा पस्दा हामी यौटा निकै भिन्न विश्वमा पस्यौं, आजसम्म कल्पना नगरिएको । प्रशस्त हार्दिक तथा लोकप्रसिद्ध आतिथ्य र आराम र सरसफाई र व्यवस्था, तर स्टेशनका घर र भवनहरू निकै साना थिए, चर्को मितव्ययिता यौट विचित्रको उदारतासँग मिसिएको । वातावरण परिवर्तित भयो । मुस्काएका चिनिया चेहराहरू, खुसी तुल्याउन तयार, नेपालका गोर्खालीहरूको जस्तै विशेषता । (पाण्डुलिपि १३)
सोमबार ८ गते दिउँसो ३ बजे नेपाली टोली रेल चढेर पेकिङतर्फ जाँदा देवकोटाले सो रेलको बयानसमेत गर्न भ्याउनु भएको छ । रूसी रेलका डिब्बा आरामदायी देखिन्थे, तर चिनिया रेलका डिब्बामा उहाँले आराम अनुभव गर्नु भएको बताउनु हुन्छ । उत्तर–पूर्व चीनको सबैभन्दा ठूलो मध्येको हार्बिन नाम गरेको औद्योगिक शहरमा बगेको नदीलाई लिएर आफूले देखेका नदीहरूमध्ये सबैभन्दा फराकिलो र सुन्दर भनेर बयान गर्नुहुन्छ । यसरी यात्रा गर्दै जाँदा हार्बिनमा जस्तै चाङ्ग चुङ्गमा पनि दिउँसो साढे एक बजे नेपाली टोलीलाई युवा समूहले स्वागत गरेको छ । र टियनसिनमा फूलका गुच्छा दिंदै र गीतहरू गाएर नेपाली टोलीलाई चिनिया युवावर्गले स्वागत गरेको छ । यस प्रकारले ठाऊँठाऊँमा स्वागत पाउँदै मुक्डेनमा साढे छ बजे र करीव साढे आठ बजेतिर पेकिङमा नेपाली टोली पुगेको छ ।
यस विवरणबाट के प्रष्ट हुन्छ भने देवकोटाको चीनको डायरीको आधारमा नित्यराज पाण्डेले बताउनु भएका केही मिति र तथ्याङ्क संशोधन गरिनु पर्ने आवश्यकता पैदा भएको छ । सर्वप्रथम, वुखारेष्टमा नेपाली बुद्धिजीवी प्रतिनिधि मण्डल २० दिन नभएर ३६ दिन बसेर राती ११ बजे वुखारेष्टबाट मास्को तर्फ प्रस्थान गरेको थियो । ३७ सौं दिनको अपरान्हमा सीमाना स्टेशन पुगेर गाडी फेरेको हो । मास्को जान चेकोस्लोभाकिया हुँदै गएको कुरा पनि पूर्णबहादूरको लेखमा उल्लेख गरिएको छ (४२९) । दोस्रो कुरा, सो टोली मास्कोतर्फ प्रस्थान गरेको मिति पाण्डेले बताए अनुसार भाद्र ८ (सेम्टेम्बर २४, १९५३) नभएर डायरी अनुसार भाद्र २१ गते (सेप्टेम्बर ६ तरीख) थियो । तेस्रो कुरा, मास्कोमा देवकोटा २ दिन हैन कि भदौको २४–२७ सम्म गरी जम्मा चार दिन बस्नु भएको छ । र, अन्त्यमा, पाण्डेले असोज १५ गतेको चिनियाँ राष्ट्रिय दिवसमा भाग लिन प्रतिनिधि मण्डल पेकिङमा पुगेको कुरा बताउनु भएको छ, तर १५ गतेकै दिन त्याहाँ पुगेको हो भनिएको छैन । डायरीको आधारमा पनि पेकिङ पुगेको मिति असोज ६ गते –तदनुसार सेप्टेम्बर २२, १९५३) हुनुपर्छ किन भने सोही दिनको प्रवृष्टिमा “At Peking” (पाण्डुलिपि १५) भन्ने शीर्षकमा छोटो टिपोट पनि परेको छ ।
यहाँ पूर्णबहादुर एम.ए.को चीनको संस्मरण रोचक र सान्दर्भिक छ, तर छोटो छ –
त्यसपछि चेकोस्लोभाकिया रूस आदि हुँदै मस्कोबाट ट्रान्स साइबेरियन रेल चढेर सेप्टेम्वरको पहिलो सातामा हामीहरू पेकिङ पुग्यौं । देवकोटाज्यूको मनस्थिति र मिजास यत्तिका बीचमै धेरैनै राम्रो हुँदै आएको थियो । हामीहरू चीनमा झण्डै दुई महिना बस्यौं र अक्टोबर महोत्सवमा सामेल हुनाका साथै रमाइला २ ठाउँहरू, गाउँ शहर, कृषि उद्योग आदि हेर्यौंह र अध्यक्ष माओ–त्सेतुङसित भेटने अवसर पनि पायौं । शांघाइमा वहाँले रेडियोबाट चीन भ्रमणका विषयमा आफ्नो विचार प्रकट गर्नु भएको थियो, जसबाट के थाहा हुन्छ भने वहाँमा त्यस भ्रमणको निकै गहिरो प्रभाव परेको थियो । हामीहरूसित कुरा हुँदा अध्यक्ष माओप्रति चिनियाँ जनताले देखाएका श्रद्धा उल्लास देखेर वाहाँ भन्नु हुन्थ्यो – याहाँ माओ–त्सेतुङलाई हामीले पशुपतिनाथलाई मानेको भन्दा पनि बढी मान्दा रहेछन् । (४२९)
देवकोटाको डायरीमा लेखिए अनुसार भदौ २७ गते अर्थात् सेप्टेम्बर १२ मा मास्को छोडेर असोज ४ गते अर्थात् सेप्टेम्बर १३ तारीखका दिन मन्चुली पुगेको उल्लेख ठीक हो भने पूर्णबहादूरले भने झैं सेप्टेम्बरको पहिलो साता उहाँहरू पेकिङ पुगेको हुन सक्दैन ।
देवकोटाले भने आफ्ना डायरीका पन्नामा लामालामा विवरण लेख्न पनि भ्याउनु भएको छ । पेकिङ पुगेपछि देवकोटा लेख्नुहुन्छ –
पेकिङमा
आश्चर्यलाग्दा साना घरहरू र पुराकालको पर्यावरणसाथै अनौठो आधुनिकता । चिनिया चिनिया नै हुन् । ती कहिल्यै पनि अरू केही होइनन् । अनन्य संस्कृति । पेकिङका अग्ला भित्री र बाहिरी पर्खाल देख्यौं ।
पेकिङमा ... नाम गरेको चिनिया रेष्टुरेन्टमा राखियौं – चारपाटे चोक भएको नेपाली विहार जस्तो देखिने – भुईंतलामा कोठाहरू तर मास्कोमाभन्दा राम्रोसँग सजाइएको – चप्पल, मञ्जन र बुरुस, विभिन्न रुमालहरू, ओछ्यान र सबै कुरा भएको । (पाण्डुलिपि १५)
यहाँ चाइनामा देवकोटा प्रवेश गर्दा जुन उहाँले देखेका चिनियाहरू गोर्खाली जस्ता लागेका थिए ती अब केही बढी दिन चाइनाभित्र रेल यात्रा गर्दै र चिनियाहरूको सांस्कृतिक भिन्नताको अध्ययन गर्दै पेकिङ आइपुग्दा देवकोटालाई अब चिनिया गोर्खाली जस्ता नभएर चिनिया जस्तै देखिन गएका छन् । तर चारपाटे चोक भएको चिनिया रेष्टुरेन्टले उहाँलाई नेपाली विहार सम्झाउन छोडेको छैन । यसरी देवकोटाको विश्वमानववादको उँचाइबाट खोजेको वा पाएको नेपाली र चिनियाका मानवीय समानताहरू निकट र सूक्ष्म दृष्टिबाट पुन:हेर्दा जैवीक–भौगोलिक अन्तरका प्रष्ट रेखा तथा लक्षण लिएर उत्रिएका हुन्छन् । यसैले होला जैवीक–भौगोलीक भिन्नताको विरूद्ध निर्जीव भवन निर्माणमा नै किन नहोस् देवकोटाले चिनसँग एकता खोज्नु हुन्छ वा सहजै पाउनु हुन्छ ।
यसपछिको आर्को प्रवृष्टि विहिबार असोज ८ गतेको छ । असोज ८ देखि १३ सम्म पेकिङका विभिन्न स्थान घुम्ने र चिनिया जीवन अध्ययन गर्ने जस्ता काम भएका छन् । असोज ८ गते ऊनको फ्याक्ट्री, ९ गते तेन्सीङको टेक्स्टाइल फ्याक्ट्री घुमेर तिनका विस्तृत जानकारी डायरीमा टिप्नु भएको छ । सोमबार असोज १२ गते राष्ट्रिय अल्पसंख्यक प्रतिष्ठान (Institute for National Minorities) को भ्रमण तथा अध्ययन पछि असोज १३ गते प्रथम बार नेपाली टोलीले चिनिया लेखकहरूसँग भेटघाट र कुराकानी गर्ने अवशर पाएको छ । यस भेटघाटमा चिनको साहित्य बारेमा लामो छलफल भएको बुझिन्छ भने देवकोटाका चिनिया लेखकहरूसँगका केही प्रश्न निम्नानुसार थिए –
१. चीनको काव्य उत्पादन क्षेत्रमा सबैभन्दा नयाँ प्रवृत्ती के हो ?
२. के चीनका कविहरूले पुराना धेरै दोहोरिएका विम्बहरू र कृत्रिम शब्दाडम्बर उन्मूलन गरेर कविताको शुद्धिकरण गरेका छन् ?
३. के हामीलाई तपाईंहरूको आजको सर्वश्रेष्ठ कविको सर्वोत्कृष्ट कविताको नमूना उपलब्ध गराउन सक्नुहुन्छ ?
४. के महाकाव्यले आजको आधुनिक चीनमा अझै स्थान पाएको छ ? (पाण्डुलिपि ५४)
यी बाहेक देवकोटाले चिनमा सरकारले साहित्यकारलाई कसरी मद्दत गर्ने गरेको छ भन्ने प्रश्न पनि राख्नु भएको छ । नेपालमा सरकारले साहित्यकारको मद्दद गर्न नपुगेको उहाँको गुनासो थियो नै र यस भ्रमणपछिको तासकेन्दको सम्मेलनमा गएको ताका उहाँले “सामाजिक–राजनीतिक दर्शन र तीनबाट पैदा भएका पद्धतिहरूले लेखकका भाग्य निर्धारण गर्छ” भन्ने तर्क राख्दै रूसका र नेपालका लेखकहरूको यसरी निर्धारित भाग्यको चर्चा “The Necessicity of a Strongly Organised Writers’ Union for Nepal” शीर्षकको निबन्धमा गर्नु भएको छ ।
२०१० साल असोज १३ गते मङ्गलबारका दिन नेपाली टोली दिउँसो सिङ्ह्वा विश्वविद्यालय ९क्ष्लनधजब ग्लष्खभचकष्तथ० को अध्ययन गर्न गएको छ । त्यहाँका “प्रिन्सिपल” सिआन हान् सान्को नाम उल्लिखित छ । यो विश्वविद्यालय अमेरीकनहरूले बनाइदिएकाले गर्दा यसमा सबै कुरा अमेरीकी शैलीको भएको र यहाँ अंग्रेजी बोल्नु पर्ने बाध्यता पनि रहेछ । यस विश्वविद्यालयमा अध्ययन गर्ने विद्यार्थीलाई अमेरीकामा पढ्न तयार पार्ने लक्ष रहेछ । यो यति ठूलो थियो कि सबै ठाऊँ हेर्न टोलीले भ्याएन ।
बुधबार असोज १४ गते नेपाली टोली पेकिङको गाऊँ घुम्न गयो र त्यहाँका मानिसहरूसँग भेट्दै स्कूलको पनि अध्ययन गर्योी । अनि कुनै यौटा जमिन्दारको घर हेर्न गयो । गाऊँको सामूहिक पसल (Village Cooperative Shop) हेर्योु । यस भ्रमणमा देवकोटाले त्यहाँका किसानहरूको निकै अध्ययन गर्नुभयो । अनि, भोलिपल्ट चीनको राष्ट्रय दीवस भएकाले, सोही दिन वेलुकादेखी देवकोटाको डायरी रात्रीभोज र भोलिपल्टका जुलुस आदिका विवरणले यसरी अझ रोचक बन्न गएको छ –
राष्ट्रिय महोत्सव दीवसको अघिल्लो साँझमा अर्थात् सेप्टम्बर ३० को बेलुकीपख हामी प्रधानमन्त्री चाऊ एन लाइद्वारा आमन्त्रित थियौँ । उनीसँग मैले हात मिलाएँ र कमरेड चीन टु वेइले नेपालको प्रसिद्ध कवि भनेर परिचय गराइदिएपछि उनले टाउको हल्लाए र मसगँ अझ आत्मियताकासाथ फेरि हात मिलाए । फेरि दुई पटक महाशय लाइ हाम्रो कोठामा आए, जहाँ हामी भोज खाइरहेका थियौं । टेबुलको मूलस्थानमा श्रीमति लुसिङ थिइन् । उनी चिनका ती महान आदरणीय कविकी विधुवा थिइन् जसले कम्युनिष्ट साहित्य र समाजवादी सिर्जनाहरू चीनमा प्रथमबार भित्र्याएका थिए र माक्र्सवादी सिद्धान्तलाई प्रथमबार प्रयोग गर्दै चिनिया साहित्यमा नविन र प्रगाढ प्रभाव जमाएका थिए । श्रीमति लुसिङले हामी नजिकका छिमेकी हौं भन्दै दुई वा तीन पटक नेपालका युवकहरूलाई टोस्ट गरिन् । चिनिया परिकार यति धेरै थरी थिए कि गन्ने प्रयास गर्दगर्दै पनि मैले तिनको संख्या बिर्सें र मैले नचाखी छाड्नु परेका खानेकुरा धेरै थिए । कमरेड लाइ फेरि गिँलासमा मदीरा लिएर आए र त्यहाँ केही व्यक्तिले उनीसँग हात मिलाउँदै र उनको हात हल्लाउँदै गरेकाले, मैले पनि त्यसै गरेँ । कमरेड लाइले अन्त्यमा आफ्नो गिँलास रित्याए र मित्रताको ईशारा गर्दै त्यसलाई घोप्टाएर हामीलाई देखाए । उनी गोरा र बाठा अनुहारका थिए, निकै फरासिला, त्यति सार्हैए नाटकीय हैन, तर उनका श्रोताको मूडले त्यस्तो देखिन गएका थिए । भेला भएका पाहुनाहरू रमाइलो हल्ला र प्रदर्शन गर्दै थिए । हाम्रो निम्ति यो सबैभन्दा रमाइलो साँझ थियो र हाम्रा कमरेडहरू दङ्ग परेर नाच्न र उफ्रिन थाले । हामी त्यसपछि सिनेमा हलमा गयौं र वुखारेष्ट महोत्सवको चलचित्र हेर्यौं , जसमा अपशोचका साथ हामीले आफ्ना नेपाली सदस्यहरू फेला पारेनौ । मैले भनिदिएँ कि कुनै पोशाकको अनौठौ वैचित्र्य, दार्हीे, पगरी, अथवा विकराल चेहरा वा असाधारणता वा निकै प्रदर्शनकारी प्रवृत्तीले सबैभन्दा बढी ध्यानाकर्षण गर्ने भएकाले चलचित्रमा पर्न गयो । भोलिपल्ट बिहान १० बजे हामी कमरेड माओ त्से तुङको मुन्तिर सेलिस्टियल गेट अफ पिसको मोर्चामा उभियौं, अक्टोवर १ को महोत्सव हेर्न ... जब जब माओले हात उठाए, भीडले एक स्वरमा हात हल्लाउँदै जवाफ दियो । हामीले हामी माथि माओलाई देख्यौं, चौथो रेड ग्लोबमुन्तिर, र महोत्सव अन्त्यतिर पुग्दानपुग्दा हामीले उसले दुवै छेऊतिर हिंड्दै र हामीमाथिको बाल्कोनिको छेऊबाट आफ्नो टोपी हातमा हल्लाउँदै अन्तिम बिदाई लिइरहेको देख्यौं । जुलुस अनन्त जस्तो लाग्थ्यो र घण्टौसम्म चल्यो (बिहान १० देखि दिउँसो २ सम्म) । पहिला प्रधान सेनापति चु से आए, भीडको स्वागत स्वीकार्दै र हात हल्लाउँदै । अनि सेना, नौसैनिक, फौंजी प्रतिष्ठान, आदि – उनिहरूका युवायुवती, विभिन्न रङ्गका फूलहरू लिएर र रङ्गिन पोशाकमा, र नर्तकी र हर प्रकारका प्रदर्शनकारीहरूको जुलुस थियो हामी अगाडिको सडकमा । बन्दुकका पड्काईले व्योम गुञ्जायमान थियो । विभिन्न संस्था, उद्योग, अल्पांश स्कूल, विश्वविद्यालय, मजदूर संघ, आदिका प्रतिनिधित्व थियो । महान् राष्ट्रिय नायक तथा स्वीकारिएका अन्तर्राष्ट्रिय नायकहरूको पनि स्थान थियो । भवन निर्माताहरूले आफ्ना नमूना भवन, औद्योगिक श्रमिकले तिनका नमूना यन्त्रहरू, आदि काँधमा बोकेका थिए । झण्डाहरूले काठमाडौंलाई एक वर्षका निम्ति पहिरन पुग्ने थियो । साँझमा हामीले आतसबाजी हेर्यौंा, जो धेरै माथि पुग्थे, राता र पहेँला तारा र रङ्गीचङ्गी ज्योतिको कम्पित प्रपातमा झर्थे र तलबाट बहुरङ्गी विस्फोटनका वर्षा थपिन्थे । उल्का र पुच्छ्रेतारा पनि थिए । बिहानको शोभायात्रामा ठूलो संख्यामा परेवाहरू उडेका थिए, केही टुक्रा बादल मात्र भएको अक्टोवरको आकासमा तारा जस्ता देखिने, पालै पालो घाम झुल्काउँदै र लुकाउँदै गरेका । भीडको साधारण नारा थियो – “माओ त्से तुङ वान्से †” यस साँझमा पनि हामीलाई अखील चीन युवक संघले प्रीतिभोज दियो, अनन्त सयलका साथै । (पाण्डुलिपि १०३–१०८)
यसरी देवकोटाको लेखाईमै पनि चिनिया राष्ट्रिय दीवसको महोत्सवको उल्लासले प्रभाव पारेको छ । यो यौटै अनुच्छेदमा लेखिएको विवरणका रोचक बुँदाहरू दुई दिनभित्र चाऊ एन लाइसँगको भेट, श्रीमति लुसिङसँगको रात्रीभोज, चिनिया परिकार, वुखारेष्टको चलचित्रमा नेपाली नदेखिनु, माओ त्से तुङलाई नजिकबाट देख्नु, राष्ट्रिय दीवसको जुलुस र आतसबाजी हेर्नु र फेरि चीन युवक संघको प्रीतिभोजमा सामेल हुनु रहेका छन् । असोज १६ गते शुक्रबारका दिनको प्रवृष्टिमा यी भोजभतियारको नतिजा स्वरूप १५ गते रातीदेखि देवकोटाको पेट बिग्रिएको छ । उहाँले पेकिङ डक (पेकिङको हाँसको परिकार) धेरै खाएर पचाउन नसक्दा यस्तो भएको हो । यसै दिनको डायरीबाट थाहा हुन्छ कि उहाँले चाइनिज लिट्रेचर नाम गरेको पत्रिका, चु उआनका कविता र कुओ मोजोले लेखेका प्ले अन चु उआन नाम गरेको पुस्तक कोशेली स्वरूप पाउनु भएको छ । चिनिया कवि कुओ टुङ्ग रिआङ्गसँगको सम्पर्कको बयान पनि छ । सोहि दिन मध्याराततिर उहाँ लेख्नुहुन्छ –
मलाई पेकिङका बारेमा धेरै कविताहरू लेख्न मन लागेको थियो, तर मैले समय निकाल्न सकिन । मैले आफैसँग यौटा नयाँ सिर्जनाको समयावधि नयाँ धारमा र नयाँ सिद्धान्तका आधारमा सुरु गर्छु भनेर प्रतिज्ञा गरेको छु । मैले नेपालमा सांगितिक र काव्यात्मक सिर्जनाका कमी र साहित्यिक र घरकै पनि समूहहरूमा अपेरा र लोक गीत तथा नृत्यहरूको अभाव पाएको छु । (पाण्डुलिपि ११३)
यसरी चीनको भ्रमणबाट पलाएको यस नयाँ साहित्यिक चेष्टाको संकल्प देवकोटाका कृतिमा कहाँ र कसरी प्रकट भएको छ भन्ने आर्को रोचक अनुसन्धानको विषय बन्न गएको छ ।
अनि यसको लगत्तै डायरीका पृष्ट ११६ देखि १२१ सम्मका पानाहरू कविताले भरिन्छन् । “Oct I Celebrations in Peking” (२ बजे बिहान), “Sons of China!” (२:१५ बजे बिहान), “Sonnet. To Mao Tse Tung” अनि “Sonnet to Chou En Lai” (२:३० बजे बिहान) गरी करीव आधा घण्टामा चारवटा राम्रा कविता जन्मिएका छन् । ती मध्ये “Sons of China”को सर्सती अनुवाद गर्ने मेरो प्रयास निम्न प्रकारको छ –

चीनका हे सपुत ! रगत बगायौ
र गुलाफ फुले ।
पूर्व लाल छ, रात मरिसक्यो,
जागृत ह्दय चम्के ।

दूरदर्शीता तिम्रो उत्तम देन,
गौरव तिम्रो कर्म ।
विश्व उचाल्न बाँकी छ, मर्म
इतिहासको निर्माण गर्न ।

चुचुराहरूले कतै तर्साए के ?
हे रातका आरोहीहरू हो !
विजयी छौ ! अब व्यङ्ग्य गर
मूर्खताको शीखरवासी उपर ।

छ हज्जार वर्षको प्रयास रे !
ज्योतिका हे सपुत !
र तिम्रो शीखर विजय
धपाउँछ विश्वबाट रात !

हामी बाँढ्न आएका छौं तिम्रो तप,
तिम्रो दर्शन, आरोहण ।
तिम्रो श्पर्सले विजय बोल्छ
हाम्रा अन्धा गृहशत्रु उपर ।

२०१० साल असोज १८ गते आइतबारका दिन क्वेन्टिन दहको रेजभ्र्वार हेर्न गएर सोही दिन मध्यान्नमा देवकोटा आफ्नो डायरीमा टिप्नुहुन्छ – “आज हामी अब ग्रेट वाल हेर्न हाम्रो स्पेशल ट्रेनमा जाँदैछौं । हामीलाई उकालो कतैकतै ज्यादै ठाडो र खतराको छ भनेर बताएको छ । मेरो खुट्टाले चढ्न दिंदैन कि भन्ने डर लागेको छ” (१५५) । अनि त्यसको लगत्तै तल, र फर्किएर आइसकेपछि हुनुपर्छ, उहाँ फेरि लेख्नुहुन्छ – “तर मैले टुप्पोसम्मै चढेँ (१५५) । यसपछि सो पर्खाल बारे जानकारी र त्यसको इतिहास बारे अनेकौं कुरा टिप्नु भएको छ ।
यसरी विभिन्न स्थानहरू अवलोकन गर्दै हिंडेको नेपाली टोली आर्को ३० घण्टा लामो रेलको यात्रा र याङ्त्से किआङ्ग नदी पारी १७ मिनेटको जहाजी यात्रा गर्दै नान्किनमा असोज २१ गते बुधबारका दिन आइपुग्छ । यहाँ सन यात सेनको चिहानमा श्रद्धाञ्जली अर्पण गर्छ । देवकोटाले यस थलोको सौन्दर्यको वयान गर्नु भएको छ । यो मिलाएर छाँटिएका साइप्रसका रुखहरू लगाइएको सानो थुम्को पहाडमा भएको बुझिन्छ । त्यसपछि खुला म्युजिक थिएटर घुम्दै ७ बजे वेलुका नान्किन युवा संघको भवनमा आयोजित जमघटमा देवकोटाले ३ पटक चिनिया केटीहरूसँग नाचेको बताउनु हुन्छ । भेटघाट, भोज र रमाइला नाचगान पछि ११ बजे राती आफ्नो कोठामा बसेर उहाँ लेख्नु हुन्छ –
अहिले म सन यात सेनको चिहान रहेको सुन्दर थलो फेरि सम्झिरहेको छु । यस स्थानले मलाई यसरी छोयो कि म यसबारे आज बेलुकी नै यौटा कविता वा गीत लेख्न चाहान्छु, अरू कविता वा गीत चिनिया वा नेपाली युवावर्गको संघर्ष बारे, वा शान्तिका लागि संघर्ष बारे ।
x x x
आज राती असोज २१ गते २०१० सालमा मैले पहिलो पटक नान्किनका केटीहरूसँग मेरो निश्चयनै पहिलो नाच नाचेँ ।
x x x
नेपाल फर्किएपछि त्यहाँ नृत्य र संगीतलाई सक्रियताका साथ विकाश गर्नु पर्छ भन्ने मलाई लागेको छ । (१९९)
नान्किनले ४४ वर्षिय देवकोटालाई प्रथम बार नचाउनुको साथै यसरी नृत्य र संगीतको क्षेत्रमा बढी रूचि जगाइदिने काम गरेको छ । यसैको प्रभावले गर्दा हुनुपर्छ चीनबाट फर्किएको करीव दुई महिना पछि उहाँले शंकर लामिछानेलाई वनारस पठाउन भनेर पाँचवटा कथाहरू लेखाउँदा ती मध्ये यौटा “चिनियाँ प्रेमी” शीर्षकको कथा पनि परेको थियो (बन्धु ३०४) । वास्तवमा उहाँ चिनियाहरूबाट निकै प्रभावित भएर फर्किनु भएको थियो । यस नेपाल–चीन सांस्कृतिक आदान–प्रदानले मात्र हैन कि सन यात सेनको चिहान भएको थलो वरपरको भौगोलिक सौन्दर्यबाट समेत प्रभावित देवकोटाले कविता लेख्ने प्रेरणासमेत पाए पनि “On Dr. Sun Yat Sens’s Tomb in Nankin” शीर्षकको कविता भने उहाँले असोज २६ गते सोमबार शाङ्घाईमा मात्र लेख्ने फुर्सद पाउनु भयो ।
शाङ्घाईमा उहाँहरू नान्किनबाट ७ घण्टा लामो रेलयात्रा गरेर शुक्रबार असोज २३, २०१० सालमा पुग्नु भयो । साँझमा स्वागत सम्मान कार्यक्रम चल्यो र भोलिपल्ट २४ गते शनिबारका दिनमा शहर परिक्रमा गर्नु भयो । नेपाली टोली होटेल चीङ्ग छाङ्गमा बसेका बुझिन्छ । अनि २६ गते सोमबारको प्रवृष्टिमा पनि देवकोटाले नाचगानप्रति चासो लिएको मात्र नभएर प्रतिक्षा नै पनि गर्नु भएको जस्तो भाव यस वाक्यबाट बुझिन्छ – “आज वेलुकी हामी शाङ्घाईका युवायुवतीहरूसँगको एक प्रकारको जमघटमा जानेवाला छौं र त्यहाँ नाच र गान हुने छ” (२४४) । अनि त्यसपछिको प्रवृष्टिमा लेखिएको छ, “जवान मानिसहरू हाम्रा साथमा नाचे र यस अवशरमा प्रशस्त लामा र चर्का थपडि बजे” (२४४) । यसको भोलिपल्ट असोज २७ गते नेपाली टोली शाङ्घाई मेडिकल कलेज र अस्पताल हेर्न गयो ।
असोज २८ गते बुधबारका दिन बिहानको खाजा खाएपछि देवकोटाले “चीनमा भूमिसुधारका समस्याहरू” विषयको गोष्ठीमा भाग लिई त्यसपछि शाङ्घाईकै लेखक ऊ छिआङ्गसँग अन्तर्वार्ता लिनु भएको छ । यस अन्तर्वार्ता लिँदा द्वैभाषेको काम येन चिङ्ग हुङ्गले गरेका थिए । सोही दिन बेलुकी ७ बजे नेपाली टोली त्यहाँबाट हान्चाउ तर्फ लाग्यो । ४ घण्टाको रेलयात्रा पछि हान्चाउका युवावर्गले स्टेशनमा उहाँहरूको स्वागत गर्योा । यसरी नेपाली टोलीले विहिबार २९ गते बिहान बसमा शहर घुमेर त्यसपछि म्युजियम हेर्न गयो । साँझमा होटेलमै सिनेमा हेर्योल । शुक्रबार ३० गते हान्चाउको जुट मिल्स हेर्न गयो । प्रत्येक मिल्स, उद्योग, संस्था आदि हेर्न जाँदा देवकोटाले आफ्नो डायरीमा त्यसबारे प्रशस्त जानकारी टिप्नु भएको पाइन्छ । यस किसिमले उहाँले चीनको आधुनिकता बारे धेरै ज्ञान हासिल गर्नु भएको थियो ।
अनि २०१० साल कात्र्तिक १ गते शनिबारका दिन डायरीको अन्तिम प्रवृष्टि लेखिन्छ । यस दिन बिहान नेपाली टोली हान्चाउको बुद्धको स्तुप हेर्न गएको छ । यस स्थल कुनै बेला जापानी सिपाहीहरूको ब्यारेक बन्न गएको थियो र हाल अधिकांश मात्रामा जीर्णोद्धार हुन पर्ने अवस्थामा रहेको थियो । यस ठाऊँको मूल भवनमा एक ठाऊँमा देवनागरिक जस्तो देखिने तिब्वती लिपिमा “ॐ मणी पद्मे ॐ” लेखिएको कुरा डायरीमा उल्लिखित छ ।
निष्कर्शमा भन्नु पर्दा देवकोटाको यस डायरीबाट उहाँलाई चीनले ठूलो प्रभाव पारेको बुझिन्छ । त्यहाँका राजनेता, साधारण जनता, गाउँले, व्यापारी, औद्योगिक व्यवस्थापक, प्राचार्य र प्राध्यापक, लेखक र साहित्यकार, युवा र युवती आदिसँगको भेटघाट र कुराकानी तथा चीनभित्रका प्रान्तहरूको भ्रमणले देवकोटालाई चीनको आधुनिकता बुझ्न सजिलो पारेको छ । पूर्णबहादुरले “अध्यक्ष माओ–त्सेतुङसित भेटने अवसर” पाएको र देवकोटाले साङ्घाइमा रेडियोबाट चीन भ्रमणका विषयमा बोल्नु भएको कुरा (४२९) बताउनु भएको भए तापनि यी कुरा बारे देवकोटाले आफैले भने उल्लेख नगर्नु भएको देखिएको छ । चिनियाहरूसँग झैँ उहाँ चीनका केही प्राकृतिक स्थलहरूसँग निकै प्रभावित हुनु भएको पाइन्छ । माओप्रति उहाँको आदर ठूलो छ र यस नेतालाई लिएर लेखिएको कवितामा उसको मानव गौरवबाट आफू निकै प्रभावित भएको कुरा बताउँदै उसलाई पूर्वकै विशाल निर्माताको रूपमा वर्णन गर्नुभएको पनि छ ।


प्रयुक्त संन्दर्भ सूची

एम.ए., पूर्णबहादुर । “देवकोटाज्यूको अभाव ।” भानु : देवकोटा विशेषाङ्क ५.१२ (फागुन २०२५) : ४२६–४३० ।
देवकोटा, लक्ष्मीप्रसाद । अंग्रेजीमा लेखिएका निबन्धहरूका पाण्डुलिपि ।
––– । चीनको डायरी । पाण्डुलिपि । २०१० ।
पाण्डे, नित्यराज । महाकवि देवकोटा । ललितपुर : मदन पुरष्कार गुठी, २०१६ ।
बन्धु, चूडामणि । देवकोटा । (प्रथम सं.) । काठमाडौं : साझा प्रकाशन, २०३६ ।

N.B. : The footnotes of the original article are missing in this blog-version. --Padma Devkota

Reading Half of Six Strings

Padma Devkota

Time constraints have allowed me to go quickly through only half a book that deserves to be read completely. This is not a denial to read the remaining other half. Six Strings, a compilation of the poetry by six friends who seek numerical balance of representation in the book (six times ten poems each) rather than gender balance (two women and four men), nevertheless seeks judgment of the reader in terms of performance rather than in terms of the identity of the writer. And, it is not easy to identify the poets in terms of style and subject matter until one gets quite familiar with their writing. Thus, these new voices challenge their readers to identify the poems they like before they identify the poet.

I have taken a back-page approach to fall back upon a traditional method of reading these poems, which makes me feel at ease. I have chosen to sample five poems by each writer to get a rough idea of what these are like. Alphabetically listed in terms of the name, the irony of fate is such that the only two women poets appear at the tail end of the list. The males are still dominant! Anyway, the national democratic practice of including thirty-three percent of women representation in everything one does organizationally is rigorously upheld. This is a consolation for the politically minded.

For the poetically minded, there is much more than quantification of competence through presence. Sarita Bhattarai, a poet who has chosen to talk about domestic experiences in her works, smiles at a couple who complain regularly that s/he is the only one who works (“Kitchen garden”). However, each one of the two shares in the garden work and the seeds grow. Of course, they do not only complain to each other; they also share their sorrows between themselves (“Transformation”) like two good friends. Yet, the reality is that, despite their wedding vows of never parting, each has a lonely journey to take. One lives alone, one dies alone (“Pathways”). “Spectacle” and “A Plea” both deviate somewhat from the theme of domesticity and are also vague to some extent. However, Sarita is a very promising poet who has found a voice and a theme.

Saraswati Lamichhane, a meek and gentle absence in grave company, sounds true to herself when she says that silence is the best form of poetic communication between a couple (“Poems”). She is not alone in this line of thinking because many poets writing of love have taken a similar perspective. And, without perspective one is blind (“The view”), says Saraswati. To develop a way of seeing that is uncommon is as hard as it is rewarding. Saraswati does this in “The River” where she symbolically expresses her faith in her parents’ physical aggression as a challenge to continue loving and caring for each other. She surprises us with yet another interesting perspective in “Change” where her subtle understanding of the way she changes because of the variety of people with whom she comes into contact daily as opposed to the table that does not change despite this contact is indeed laudable. Her theme is love and perspectives change again from expectations in dreams and expectations in waking hours with a change in the character who expects the same love from the other (“Shift”).

Prakash Subedi, another meek and humble poet who is recently under the influence of Buddhist texts, likes to look beyond the forms of things as they appear. Life, death and time prove to be the themes of his poems. In “Time,” he questions only: “Did/you notice/ the dream was longer than the night?” “Longer” means more meaningful. In “The poem,” he suggests that words are not always as meaningful since they, out of some figurative self-importance, choke the poem they are supposed to exude. When things are not what they seem to be, the world is a stage and life is as much acting as there is acting on the stage (“At the theatre”). To find meaning where it is least expected is to have an insight into truth: in “Barrier,” Prakash finds two drops of human tear a greater hurdle than the entire ocean.

Keshab Sigdel, with his special concerns for society and human rights, finds life a nightmare in the poem titled “The Change.” We come to this conclusion because he says that mornings are scarier than nights and confesses: “I fear the Broad Day Light.” To him, enlightenment has taken an about turn in the cities (“My buddha-in-becoming”). “To myself” probably explains this by expressing the poet’s fear of degenerated political practice in the nation. He seeks his own true identity amidst a multiplicity of identities and finds out that the twelve letters of his name “only exhibit[s] my non-existence.” He is a mere nobody, a mere piece on the chess board, a pawn moved and manipulated by the players who determine the course of his life (“The chess game”). This is probably what makes his life a nightmare.

Hem Raj Kafle, who seems ready to accept any topic under the sun as a theme for his poems, obviously has a wider ken of vision. He is as much at ease talking about a personal fear of separation from one’s companion as a result of natural forces such as a river (“My fear”) as about general human nature. In “Just or unjust,” he finds the human inclination to justify themselves quite disgusting and self-centered. Another poem, “The burden,” talks about the elusiveness of peace, which everyone desires. The language, though, is quite obscure especially in the third stanza of this poem. He talks about how the condition of the family of a drunkard raises enough pity in him to forgive the drunkard where others might blame the drunkard for making the family suffer. In the poem titled “On martyrdom,” the poet seeks to understand the new definition of martyrdom by asking what qualifies one to become a martyr.

Bal Bahadur Thapa, a quiet and hard working person, brings up the imagery of the womb frequently in his poems. Not quite happy with human ambition of overnight success (“An overnight star!”), he regards human individuality as something that should create its own destiny by moving from the mother to the other and resigning oneself to the inevitability of such a separation (“A stranger”). Survival will then mean hard work on one’s own. In “Apocalypse,” he even accepts the possibility of the mother’s death at childbirth. With this juxtaposition of life and death, or death-in-life as in the city (“My city”) one has to grow wise with the realization that the external image of unity of the self is a lie (“The discovery”), that the self is all fragments, indeed.

Put the seis amigos together and you will find a love of normal sunshine in a happy domesticity, a desire of peace and prosperity in the social world, a desire to enhance the cultural world, a disgust of all that hampers the blossoming of human civilization with barbaric and anti-humanistic militantism, a desire to understand love, life, human relations, death, time, and eternity. Originally written in English, the poems are readable, experimental at times, visually effective at other. After a first reading, the poems begin to attach themselves to this or that poet in terms of themes and styles. All of them promise a growth along individual lines of visions and perspectives.

Since all of these poets are active members of the Society of Nepali Writers in English (N/WEN), I am very proud of these young poets who, I believe, will soon inspire other people with their success. I congratulate them all.

Maitidevi, Kathmandu
July 23, 2011